Кизнерысь шаертодонъя музей
РФ Лулчеберетъя министерство

| «Кизнерысь шаертодонъя музей» лулчеберетъя муниципал ужъюрт | |
|---|---|
| | |
| Кылдытэмын | 1989 |
| Интыяськемын |
|
| Адресэз | 427710, Росси Федерация, Удмурт Элькун, Кизнер ёрос, Кизнер каргурт, Карл Маркс ульча, 22-тӥ юрт, А корпус |
| Кивалтӥсез | Савельева Вера Станиславовна |
| Сайтэз | kiz-museum.ru |
Кизнерысь шаертодонъя музей (вакч. — «Кизнерысь шаертодонъя музей» МУК; ӟуч: Кизнерский краеведческий музей) — Удмурт Элькунысь лулчеберетъя муниципал ужъюрт. Кылдытӥсез — Анатолий Владимирович Загумённов, 1989-тӥ арын усьтэмын. Музейысь валтӥсь фондын 10 сюрслэсь ятыр экспонатъёс утисько[1][2][3].
Кизнер ёросысь Кизнер каргуртысь Карл Маркс ульчаысь 22-тӥ юртысь А корпусын интыяськемын. «Зори Кизнера» лулчеберетъя дворецын ужа[2][4].
Историез
Кизнерысь шаертодонъя музей 1989-тӥ арын куарусёнэ, ёрослы 50 ар тырмон аре, усьтэмын вал[5].
Музеез кылдытонлы кичӧлтонэн потӥз но солэн нырысетӥ кивалтӥсез Анатолий Загумённов (1930—2001) луиз — Удмурт Элькунысь лулчеберет удысысь дано ужась, Кизнер ёросысь «Книга Памяти»-лэн авторез, «Кизнер ёрослэн дано муртэз» нимын пусъем адями. Ньыль классэз йылпумъяса, со колхозын счетовод луыса ужаз, отӥяз — быдэсъясь комитетын бухгалтерын тыршиз. 20 аресказ компартие пыриз, нош 26 аресказ, 1956-тӥ—1962-тӥ аръёсы, Хрущёв нимо колхозлэн (бератаз — «Завет Ильича» колхозлэн) председателез вал. Ог кык дасо аръёс ӵоже со депутатъёслэн Ёрос Кенешсылэн быдэсъясь комитетэзлэн кивалтӥсезлэн воштӥсез луыса тыршиз. Солэн сюлмаськеменыз, ёросын школаос, эмъюртъёс, магазинъёс но лулчеберетъя юртъёс пуктӥськизы. 1989-тӥ арын Анатолий Загумённов пенсие потӥз но Кизнер ёросысь музей кылдытон уж борды кутскиз[6][5][7].
Анатолий Загумённов гуртысь школаослы юрттэт курыса вазиськиз, соос талы шумпотӥзы но вуоно музейлы экспонатъёс но материалъёс утчан борды басьтӥськизы. Кармыж (азьвыл — Арвазь-Пельга) школаысь дышетскисьёс Г. И. Никандровен ӵош музейлы Арвазь шур дурысь шедьтэм бизонлэсь йыркобызэ кузьмазы. Нырысь-валысь музей Кизнер каргуртысь 1 номеро школалэн вуж юртэзлэн 2 этажаз интыяськылӥз, нялтас вераса, бур палась липет улын ӝыт школа ужалляз. Ёросысь дышетонъя ёзын штатын ставка висъязы но шаертодонъя кружокен кивалтӥсь юнматӥзы, нош пулэсь вуж 1 номеро школалэн кыкетӥ этажезлэсь оглюкетсэ вуоно музейлы сётӥзы, бӧрысь — нырысетӥ этажлэсь оглюкетсэ но. Кулэ дыръяз ёрос управление экспонатъёсты бичаны-люканы транспорт висъялляз. Анатолий Владимирович юрттӥсьёсыныз ӵош ёросэтӥ котыръяськылӥз, ГАЗ-52 грузовой машина тыр музейлы экспонатъёс ялан вайылӥз. Пиосыз но кышноез макетъёс, стендъёс лэсьтыны, экспозициос радъяны юрттылӥзы. Ачиз Анатолий Загумённов музейын экскурсиос ортчытъяз, люкаськемъёсты коллекциосыныз тодматъяз[6][5].
1990-тӥ арын Кизнерысь шаертодонъя музей Удмурт Элькун шаертодонъя музейлэн ёзэз луиз, 1997-тӥ арын Кизнер ёрос администрацилэн лулчеберетъя ёзаз выжиз[5].
2000-тӥ арын Анатолий Загумённов Кизнерысь шаертодонъя музей кивалтӥсьысь кошкиз[7].
2009-тӥ арын музей «Зори Кизнера» лулчеберетъя дворецысь выль юртэ выжиз. Музейысь адӟытон залъёсыз кык этаже интыяськизы: нырысетӥ этажын — совето вакытысь историен герӟаськем люкетэз, кыкетӥ этажын — Кизнер ёросысь инкуазьлы но революцилэсь азьвыл вакытлы сӥзем экспозициос[5].
2002-тӥ арысен 2010-тӥ арозь музеен Рамзия Гависовна Ахметшина кивалтӥз. Туала экспозициос кылдытэмын вал, ужан сямъёс но воштӥськизы, ужрадъёс дыръя театрын выллем кутӥськись амалъёсты пыӵатӥзы[6].
2013-тӥ арын интыысь интые вошъяно планетарий, Пермьысь «Излэн дуннеез» адӟытон, экзотикая животъёсын адӟытон ужаллязы[4].
Арлы быдэ музее 5 000 адями вуылэ. Экспозициосын но адӟытонъёсын интылэн быдӟалаез — 433, 3 м2, огдырлы чаклам адӟытонъёслэн — 69,4 м2, утёно фондъёслэн — 107,4 м2[5].
Музейлэн ёзэз вань — Короленко нимо «Вуж Мултан» музей[8].
Музейлэн учредителез «Удмурт Элькунысь Кизнер ёрос муниципал округ» муниципал кылдытэтлэн администрациез луэ[2].
Музейлэн директорез — Савельева Вера Станиславовна[2].
Юртэз
Музей 2009-тӥ арын пуктэм «Зори Кизнера» лулчеберетъя дворецлэн юртаз интыяське[2].
Короленко нимо «Вуж Мултан» музей
1962-тӥ арын Короленко шор ёзо школаысь дышетӥсьёс, ёросысь дано адямиос А. И. Бобков но М. Н. Андрианова Вуж Мултан (ӟуч: Короленко) черкогуртлэн историезлы сӥзем школа музей кылдытӥзы. Экспонатъёслэн коллекцизы йылэмен, музей паськытаз. 1974-тӥ арын музейлы шуыса 1895-тӥ арын писатель, журналист, прозаик но редактор, мерлыко ужась Владимир Галактионович Короленко дугдылэм юртэз висъязы. Мултан ужлы 100 ар тырмонлы музей «Вуж Мултан» нимамын вал. Нырысетӥ этажын Мултан ужен но Владимир Короленкоен герӟаськем экспонатъёс возьматэмын, соос пӧлын Полтаваысь вуттэм писательлы сӥзем материалъёс но. Экспозициын черкогуртлэн историез, дано муртъёсыз но ож пыр потэмъёс адӟытэмын. Кыкетӥ этажын вашкала удмурт коркалэн пушкыз возьматэмын, нош пристройын — улон-вылонын кутӥськись арбериосын улыно-вылыно кенос. Музейын лекциос ортчытъян зал вань, татын куноос Мултан ужлы но ёрослы сӥзем киноосын тодматскыны быгато. Музей фондъёсын 800-лэсь ятыр утёно арбериос. Ёзэн Варламова Галина Анатольевна кивалтэ[8].
Экспозициосыз
Музейлэн ньыль залъёсаз (историяя но ожгар данлыкъя, лекциос ортчытъянъя, этнографияя но интыысь интые вошъяно адӟытонъёсын зал) ялан чаклам тямыс экспозициос ужало[4]:
- совето вакытысь история (Кизнер но Кизнер ёрослэн историез, тужгес но — Быдӟым Атыкай ож сярысь);
- инкуазь сярысь но Кизнер ёрослэн революцилэсь азьвыл вакытыз сярысь (мамонтлэн, бизонлэн, носороглэн лысьӧмъёссы, сикъёсын, шур ярдуръёсын но тыметъёсын улӥсьёслэн экспонатъёссы);
- этнографияя люкетэз (сяме пырем воргорон но нылкышно киужъёс, тӥрлык, юртъер котырын кутӥськись арбериос но лымшор удмуртъёслэн улон радлыксылэн аспӧртэмлыкъёсыз. Валтӥсь инты басьтэ семьяен вӧсьбур инты — куала, озьы ик Кизнер ёросын улӥсь пӧртэм выжыысь калык дӥськутъёсын коллекция);
- огдырлы чаклам адӟытонъёслы зал, озьы ик кенешонъёс-пумиськонъёс но лекциос ортчытъян зал[5].
Коллекциосыз
Музей фондын 10 004 экспонатъёс, таос пӧлысь 4 868-ез — валтӥсь фонд[1].
Музейысь тужгес дуно коллекциос:
- нумизматика — 534 утёно единица (ыргон копейкаос, эксэй Россиысь бумага ассигнациос, СССР вакытысь сиёнлы талонъёс, Совето Союзысь гадьпусъёс, Совето Союзысь, СНГ кунъёсысь, кунгож сьӧр кунъёсысь уксё);
- этнография — 937 утёно единица (улон-вылонын кутӥськись кортлэсь, пулэсь, басмалэсь, туйлэсь, бунлэсь вашкала удмурт но ӟуч арбериос (900-лэсь ятыр экспонат);
- живопись — 31 уж (суредасьёслэн ужъёссы: Удмуртиысь но Россиысь дано суредасьлэн П. С. Семёновлэн, сюлэм куремезъя суредасьлэн И. С. Глушковлэн, суредаськисьёслэн С. Н. Виноградовлэн, В. Л. Белыхлэн но мукетъёсызлэн);
- киуж искусствоя арбериос — 76 арбери (пуэн вырись усточиослэн ужъёссы (сиён пӧран дускоос, шкатулкаос), басмалэсь (пужыятӥськемъёс), керттэм арбериос);
- ожтӥрлык — 31 утёно единица (Граждан, Быдӟым Атыкай ожъёс вакытысь арбериос: ожгар припасъёс, ожгар техникалэн люкетъёсыз, солдат медальонъёс, каскаос, штыкъёс);
- техникая история — 21 утёно единица (пӧртэм вакытъёсысь часъёс, патефонъёс, вуриськон машинкаос, туспуктон аппаратъёс)[5][1].
Озьы ик ужкагазъёсъя коллекция — XIX—XX дауръёсысь печатлам но киын гожъям ужкагазъёс (подлинникъёс но копиос): Мултан ужъя протоколъёс, фронтысь гожтэтъёс, наградной ужкагазъёс, коллективизацилэн нырысетӥ аръёсысьтыз ужкагазъёс[1].
Пионеръёслэн юртысьтызы Кизнер чугун станцилэсь макетсэ сётӥзы, чугун сюрес станцилэн кивалтӥсез — печаткаен гырлы, путеецлэсь фонарьзэ, сигнал сётӥсь флажокъёс, В. К. Шашев — япон палаш но мукет[6].
Ужан вакытыз
«Кизнерысь шаертодонъя музей» МУК:
- Вордӥськон—удмуртарня: 8:00—17:00 (вис: 12:00—13:00);
- Кӧснунал но арнянунал: шутэтскон нунал;
- Толэзьысь берпуметӥ удмуртарня: санитар нунал[9].
Короленко нимо «Вуж Мултан» музей:
- Вордӥськон—кӧснунал: 8:00—16:00 нуналлы быдэ;
- Арнянунал: шутэтскон нунал[8].
Кызьы вуоно
Кизнер станциозь — «Ижкар — Кизнер», «Ижкар — Кузон», «Ижкар — Вятские Поляны» электропоезд.
Кизнерысен 1 но 2 номеро автобусъёс «Центр» остановкаозь вутто[9].
Котырысьтыз лулчеберетъя объектъёс
Кизнерысь шаертодонъя музейлэсь вамыш кемын интыяськемын:
- Ож мышкын тыршемъёслы но ож вакытысь нылпиослы сӥзем синпелет, адресэз: Кизнер каргурт, Карл Маркс ульча, 22а;
- Совето Союзысь маршал К. Е. Ворошилов 1942-тӥ арын кык пул дугдылэм юрт: Кизнер каргурт, Карл Маркс ульча, 14а;
- Чугун сюрес вокзал, со улосэн утёно лулчеберетысь объект луэ, адресэз: Кизнер каргурт, Станционной ульча, 11;
- Владимир Ильич Ленинлы синпелет, адресэз: Кизнер каргуртлэн шораз[10].
Ужез
Музейын экскурсиос ортчытъяло: музеетӥ но адӟытон залъёстӥ оглом экскурсия, «Кизнер ёрослэн инкуазез», «Милям шаермы XIX даурын», «Кизнер ёросысь дышетон», «Кизнер ёрос Быдӟым Атыкай ож вакытэ»[5].
Музей арлы быдэ таӵе праздникъёсты пусъе но ужрадъёсты ортчытэ: Вормон Нунал, музеез усьтон нунал, Музейёслэн калыккуспо нуналзы, «Музей уй» калыккуспо акция, Кизнер ёрослэн кылдэм нуналыз но мукет[5].
Валэктонъёс
- ↑ 1 2 3 4 Музейные коллекции [ӟуч] Кизнерский краеведческий музей. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ 1 2 3 4 5 Муниципальное учреждение культуры «Кизнерский краеведческий музей» [ӟуч] Госкаталог.РФ. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ Кизнерский краеведческий музей [ӟуч] Культура.РФ. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ 1 2 3 О музее [ӟуч]
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Кизнерский краеведческий музей [ӟуч] web.archive.org. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ 1 2 3 4 История [ӟуч] Кизнерский краеведческий музей. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ 1 2 Почётные граждане Кизнерского района [ӟуч] mykizner.ru. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ 1 2 3 Филиал краеведческого музея [ӟуч] Кизнерский краеведческий музей. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ 1 2 Контакты [ӟуч] visitudmurtia.org. Эскеремын 27.08.2025 арын
- ↑ Сведения о памятниках и памятных сооружениях [ӟуч] mykizner.ru. Эскеремын 27.08.2025 арын
