Удмурт Элькун Конституцилэн нуналыз
| Удмурт Элькун Кункатлэн нуналыз ӟуч: День Конститутции Удмуртской Республики | |
|---|---|
| | |
| Типез | кун праздник |
| Мукет сямен | Удмурт Элькун Конституцилэн нуналыз |
| Валатонэз | кутэмын туалаез Кункат |
| Юнматэмын | 1994-тӥ арын 7-тӥ толсуре |
| Пусъё |
арлы быдэ 7-тӥ толсуре |
| Дырыз | 7-тӥ толсуре |
| Пусъён ужрадъёс | историен герӟаськем сӥё-дано ужрадъёс |
| Герӟаськемын | Конституцилэн историеныз |
Удмурт Элькун Кункатлэн нуналыз (ӟуч: День Конститутции Удмуртской Республики) — Удмурт Элькунлэсь Кункатсэ кутон нунал. 1994-тӥ арын 7-тӥ толсуре Удмурт Элькунысь Вылӥ Кенешлэн 25-тӥ сессияз кутэмын вал элькунлэн куинетӥ Конституциез[1]. Со арын ик 21-тӥ толсуре со кужымлыко луиз.
Историез
Удмуртилэн историяз куинь Кункат кутэмын вал[2], ваньмыз соос асьме мерлыклэсь азинскон люкетъёссэ возьмато. Нырысетӥез Кункат кутэмын 1937-тӥ арын 14-тӥ южтолэзе. Кыкетӥзэ Удмурт Автономной Совето Социалистической Республикалэн Вылӥ Кенешез 1978-тӥ арын 31-тӥ куартолэзе кутӥз. Туалаез Кункат кутэмын Удмурт Элькунысь Вылӥ Кенешлэн 25-тӥ сессияз 1994-тӥ арын 7-тӥ толсуре.
1937-тӥ арын 14-тӥ южтолэзе Удмуртия, Россилэн (РСФСР-лэн, СССР-лэн) пушпӧлаз пырись кун чотын нырысьсэ аслэсьтыз Кункатсэ кутӥз[2]. Нырысетӥез Кункат Удмурт автономной Совето Социалистической Элькунлэсь РСФСР-лэн пушпӧлаз инлыксэ юнматӥз. Со вакытэ Элькунлэн аслаз Вылӥ кун тӧрлык ёзэз вал ини. Со — Вылӥ Кенеш, кудӥз катъёс кутылӥз но калыкен огъя быръёнъёсын бырйиськылӥз. Озьы ик аслаз кивалтэтэз вал — Калык комиссаръёслэн Кенешсы (1946-тӥ арысен южтолэзьысен — Министръёслэн Кенешсы луиз). Кылдӥзы но юнмазы Ужась калыклэн депутат Кенешъёсыз, со кенешъёс ик УАССР-лэн политика ласянь инъетэз луизы.
1978-тӥ арын кутэмез Кункат Удмурт АССР-лэсь кунлыксэ, экономиказэ, лулчеберетсэ азинтонын но мукет калыкъёсын кусыпъёссэ юнматонын уката паськыт луонлыкъёс сётӥз[2]. Со Кункат СССР-лэн (1977-тӥ ар) но РСФСР-лэн (1978-тӥ ар) Конституциосызлы тупатыса кутэмын вал. Со вакыт Кун тӧрлыклэн вылӥ ёзэтэз озьы ик УАССР-лэн Вылӥ Кенешез вал. Каткылдытӥсь, косъяськись но чаклась ёзэтэз — Вылӥ Кенешлэн Президиумез. Быдэсъясь ёзэтэз — УАССР-ысь Министръёслэн Кенешсы (1946-тӥ арозь Калык Комиссаръёслэн Кенешсы шуыса нимаськиз). Та вакыт гурт, каргурт но ёрос Советъёс сярысь катъёс юнматэмын вал. Тужгес валтӥсез луиз автономи элькунлэн аслэсьтыз Валтӥсь Катсэ кутон правоез но отчы воштэтъёс пыртылон луонлыкез.
1990-тӥ арын 20-тӥ куарусёнэ УАССР-лэн вылӥ Кенешез Удмуртилэн кун асэриклыкез сярысь Декларациез юнматӥз. Со элькунлэсь Кункатсэ кутонлы инлык луиз но Федеративной но элькункуспо тупанкылъёс но огкылъёс гожтылыны, элькун катрадлыкез азинтыны луонлык сётӥз.
1991-тӥ арын 11-тӥ коньывуонэ УАССР-лэн Вылӥ Кенешез, кун асэриклык сярысь декларациез лыдэ басьтыса, Удмурт автономной Совето Социалистической элькунлэсь нимзэ Удмурт Элькун нимын воштон сярысь решение кутӥз.
1993-тӥ арын 4-тӥ шуркынмонэ Удмурт Элькунлэн кункышетэз но кункрезез сярысь Постановлениос кутэмын вал[2]. 1994-тӥ арын 19-тӥ куартолэзе — Удмурт Элькунлэн кунпусэз сярысь[2].
1994-тӥ арын 23-тӥ инвожое калыклы тодматскон вылысь печатламын вал Удмурт Элькунлэн выль Конституциезлэн катӵектосэз.
1994-тӥ арын 7-тӥ толсуре Удмурт Элькунлэн Вылӥ Кенешезлэн кызь витетӥ сессияз Удмурт Элькунлэн куинетӥез Кункатэз кутэмын[2].16 ноября 1999-тӥ арын 16-тӥ шуркынмонэ Кун Кенешлэн Постановлениеныз 36 муртлэсь Конституционной комиссия кылдытэмын. Комиссия «Удмурт Элькунлэн Кункатаз воштонъём пыртон сярысь» катлэсь катӵектоссэ дасяз. Кудӥз берло РФ Президентлэн валтӥсь кун управленияз, РФ Юстицияя министерствоын но Росси Кивалтэт улсын Каткылдытонъя но ӵошатон правоведения институтын юридик экспертизаез ортчиз.
Удмурт Элькун Кункатлэн нуналыз пыртэмын праздник нуналъёсын улос дырпусэ но 2020-тӥ арын кутэм «Удмурт Элькунысь праздникъёс но буре ваён нуналъёс сярысь» Катэн юнматэмын[3].
Пусъён ужрадъёс
2024-тӥ арын 7-тӥ толсуре Удмуртиысь Кункатэз кутэм дырысен 30 ар тырмиз[4]. Кункатлэн нуналыныз ӟечкыласа, котьку сямен, калыклы вазисько Кун Кенешлэн тӧроез Владимир Невоструев но мукет нимо-дано адямиос.
Валэктонъёс
- ↑ 7 декабря — день принятия Конституции Удмуртской Республики
- ↑ 1 2 3 4 5 6 История Конституции Удмуртской Республики
- ↑ Владимир Невоструев поздравил жителей республики с Днём Конституции Удмуртии
- ↑ Конституции Удмуртии исполняется 30 лет [ӟуч] udmurt-news (7-12-2024). Эскеремын 18-11-2025 арын