Быдӟым Атыкай ожын бырем ожгарчи металлургъёслы сӥзем синпелет

Википедиысь материал
Чеберлыко инты
1941-тӥ—1945-тӥ аръёсы Быдӟым Атыкай ожын бырем ожгарчи металлургъёслы сӥзем синпелет
Памятник воинам-металлургам 01.jpg
56°50′22″ с. ш. 53°11′41″ в. д.GЯO
Кун РоссияFlag of Russia.svg Россия
Город Ижкарысь Интернациональной пролка
Кылдытэмын 1967
Юртэз пуктэмын 1967 ар
Инлыкез Логотип конкурса «Вики любит памятники» ОКН № 1800003000№ 1800003000
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлъёс РувикиМедиа пушкын

«Ижсталь» заводлэн пырон котыраз юнматэм буре ваён пул

Быдӟым Атыкай ожын бырем ожгарчи металлургъёслы сӥзем синпелет Ижкарысь Интернациональной пролкаысь «Ижсталь» заводлэн шундыӝужан паласьтыз пырон котыраз интыяськемын. Удмурт Элькунысь историысь утёно синпелетъёс пӧлы пыре[1].

Историез

Монумент лэсьтон но пуктон сярысь малпанэз нырысь ик шараязы «Ижсталь» заводысь ужасьёс, Быдӟым Атыкай ож пыр потэм ветеранъёс — А. В. Яновский но Б. А. Олеров. 1967-тӥ арын таос ик обелисклы проект кылдытон борды басьтӥськизы. Кичӧлтонэз заводысь цехъёсын ужасьёс шумпотон мылкыдын пумитазы, предприятилэн директорез В. С. Тарасов но ӵектослы дурбасьтӥз[2].

Монументэз пуктыны инты но ӝог гинэ бырйизы: «Ижсталь» заводлэн шундыӝужан паласьтыз пырон азьысьтыз площаде, уноезлы уже лыктӥсьёслы но, Интернациональной[ru] пролкатӥ кошкись-мынӥсезлы син шоразы йӧтымон мед луоз шуыса. Синпелетлы проект П. В. Жарский суредась лэсьтӥз. Со Быдӟым Атыкай ожын бырем заводын ужасьёсты обелиск пыр сӥлы кариз. Ӝужыт пеймыт-горд гранитлэсь синпелетэз Вормон орденлэн тусыныз йылсаз, сьӧд но нап-ӵуж буёло гвардейской лентаен бинялтэм кадь лэсьтӥз. Монументлэн улӥ люкетаз гожтэмын: «1941-тӥ—1945-тӥ аръёс. Атыкай музъем понна ожмаськонын бырем ожгарчи металлургъёслы — Пыраклы Дан!»[3].

Быдӟым Атыкай ож вакытэ «Ижсталь» заводысь 2 сюрслэсь трос ужасьёс фронтэ кошкизы. Кылемъёсыз ужын геройлыко подвиг лэсьтӥзы. Кышкыт тылож вакытэ Ижкарысь металлургъёс 75 пумо андан ӵыжатӥзы, кунысь ожтӥрлык но техника, пӧлазы ик самолётъёс но танкъёс поттӥсь 150-лэсь уно предприятиослы кулэ луись кортлэсь арбериосты дасязы но келязы. 1941-тӥ арысен 1945-тӥ арозь заводын ужазинлык 46 процентлы будӥз. Фронт заводлэсь сомында корт басьтӥз, кӧня поттэмын вал ожлэсь 10 ар талэсь азьло[4].

Ваньмызлы ӧз кылды ож бусыысь берытскыны. Атыкай музъем понна ожмаськыса, быризы 14 номеро цехысь мастер И. А. Торопов, вальцовщик А. Н. Ерыпалов, цехысь парторганизацилэн секретарез А. В. Попов, посадчик М. А. Полков, 15 номеро цехысь мастер П. А. Темников, слесарьёс В. И. Анисимов, Н. Е. Ильюхин, слесарьлэн дышетскисез А. В. Светлаков, модельщикъёс Н. А. Карелин, Н. И. Илькин, П. И. Ухарских, А. В. Баранов, А. Г. Харалгин, лекальщикъёс Х. Иманутдинов, А. А. Шемякин но мукетъёсыз. Ваньмыз-ӧвӧлэз бырем ожгарчиос-металлургъёс 52 кузя[3].

1967-тӥ арын 4-тӥ куартолэзе заводлэн сӥё-дано митингез дыръя монумент усьтэмын вал. Быдӟым Атыкай ожын бырем ожгарчиослэн-металлургъёслэн нимъёссы сыномисьтэм анданлэсь пластинкаос вылэ шуккемын. Пластинкаос андан сандыке понэмын но синпелетлэн выжыяз юнматэмын-ватэмын. Та ватос инты векчи квадрат стилобатэн шобыртэмын, со вылын туй тугоко понэмын. Обелиск котыр куинь палласянь лэзем ожгар знамяос суредамын[2].

1970-тӥ арын 9-тӥ куартолэзе, Быдӟым Вормон Нуналлы 25 ар тырмонэз пусъён ужрадъёс дыръя, синпелет азе Ялан ӝуась тыл кенжытэмын, со понна Ижысь Ожгар но ужан данлыклы сӥзем монумент азьысь Ялан ӝуась тыл бордысь тылгизьызэ вуттӥзы[2]. Отын но, татын но Ялан ӝуась тылъёс карын уг кысыло. Быдӟым Атыкай ожын быремъёслэн нимтулъёсынызы капсула синпелет выжыысь поттэмын, бератаз нимъёссы мраморлэсь мемориал стелла борды шуккемын[5].

Татын ик Афганистанын ожмаськем заводысь куать ужасьёслы мемориал пул шуккемын. Котькуд ар 9-тӥ куартолэзе но ВДВ-лэн нуналэзлы татын буре ваён митингъёс ортчыло.

Галерея

Валэктонъёс

Литература

  • Михалев П. В. С оружием в руках. — Ижевск: Типография ОАО «Ижсталь», 2005. — 82 с. — 100 экз.

Архивная копия от 22 гудырикошконэ 2019 на Wayback Machine