Чупчи лулчеберет

Википедиысь материал
Чупчивыл лулчеберет
Шор даур
Чепецкая культура. Бронзовая подвеска из Кузьминского могильника. 12 в. Историко-культурный музей-заповедник «Иднакар» (Глазов, У.jpg
Улос Удмуртия
Интыяськемез Чупчи шурлэн шор вадесаз
Дырыз IX—XV дауръёс
Калыкъёс перм калык
Хозяйстволэн типез пӧйшуран, пудо вордон, нюлэсэз сайкем интыосын музъем ужен вырон
Бӧрысьлыкез
Полом

Чупчивыл лулчеберет (ӟуч: Чепецкая культура) – Чупчи шурлэн шор вадесэз но отчы усись шуръёс котырысь (Уйпал Удмуртия) улон интыослэн шор дауръёсысь археологи культуразы. Одӥгез тужгес но бадӟымез шоркарзы вал вашкала I Солдыр кар – «Иднакар».

Вашкала каръёс вукыремъёсын но мудэтъёсын юнматэм кожныръёсы интыяськылӥзы, тужгес но бадӟымъёсыз вал Солдыркар, Кушманкар но Дондыкар. Озьы ик вужгуртъёс но шӧйёсын вашкала шайёс пумиськыло.

Улӥсьёслэн комплексной хозяйствозы вал, пудо вордонэн, музъем ужанэн, пӧйшуранэн, чорыганэн но муш вордонэн выризы. Зол азинскемын вал лылэсь арбери лэсьтон но металлурги. Чупчивыл усточиос камйыл, булгар но вашкала ӟуч арбериослэсь адӟем карылӥзы.

Аспӧртэмлыко арбери дуннеязы пумисько чаша формаен пыргытэм куалемъёсын сураса лэсьтэм гордсюй арбериос, озьы ик лылэсь лэсьтэм геометрической пужыосын чебермам сиктанъёс, пуньыос, пельсузянъёс, йырсынъёс но мукет

Та культураысь калык вашкала удмурт но вашкала коми кылъёслэн шоро-куспо диалектъёсынызы вераськылӥз[1].

История

Инъетэз луиз полом культура. Тодосчиослэн одӥг малпанзыя, булгар калыкъёслэн  [ӟуч] зӥбемзы улсын полом калыкъёс Чупчи йылысь шурлэн шор вадесаз кошкизы, отын тушмонъёслэсь юнматэм огазе интыяськем улон интыос кылдытӥзы.

XIII даурысен культура куашканы кутске, вашкала каръёс бушало. В. В. Напольских культуралэсь куашкамзэ монголо-татаръёслэн Волжской Булгариез  [ӟуч] пазьгеменызы герӟа (1236-тӥ ар)[1]. Булгаръёсын дуно пӧйшур куосын вузкаремзылы луыса, Чупчивыл каръёс ӝутскылӥзы вал. В. С. Чураковлэн малпамезъя, та дырысен вашкала каръёс гинэ ӧвӧл, Чупчи кузяна вань улон интыос но XVI даурозь бушало, соку татчы Ваткаысь вуэм удмуртъёс интыяськыны кутско ини. С. К. Белыхлэн пусъемезъя, татын улэм калыкъёс пӧлысь тросэз татчы ик кылизы, бервылазы археологи культуралэсь пытьыоссэ кельтытэк. Берлогес соос татчы вуэм удмуртъёс пӧлы сылмизы. Краниологической эскеронъёслэн  [ӟуч] тодэтъёссы пусъё, Чупчи шор удмуртъёслэн антропологической вылтуссы удмуртъёслэн огъя вылтуссылэсь пӧртэм луэ шуыса.

Уйпал удмуртъёслэн XIX даурлэн пумаз гожтэм топонимической легендаосазы Чупчи кузя интыяськем вашкала каръёс вашкала батыръёслэн – Дондылэн пиосызлэн – куштыса кельтэм улон интыоссы кадь пусйисько.

Хозяйство

Культуралэн ӝутскон вакытэз тупа шор дауръёсысь климатической оптимум  [ӟуч] вакытлы, куашкан вакытэз но тупа солэн йылпумъяськеменыз. Та вакытэ Чупчилэн бассейнысьтыз тайга будосъёс узырмо куаро писпуосын но нюлэсо кыралысь будосьёсын. Сьӧд сюё муос пенё нюлэс муосын огмында луизы, со ик музъем ужлэн азинскемезлы инъет луиз. Тужгес но вӧлмиз вазь (полба) будэтон, со Волжской Булгариын но вӧлмемын вал, нош Ӟуч шаерын со шер пумиськылӥз, отын уго ӟег тросгес будэтӥзы[2]. Озьы ик вӧлмемын вал чабей, ӟег но йыды[3].

Антропологической тип

Полом-чупчи культураысь йыркобы лысьӧмъёс зэмос европеидной вылтусэз возьмато, туала вакытэ Чупчи кузя улӥсь уралоиднойгес луись уйпал удмуртъёсын ӵошатоно ке. Та феноменэз тодосчиос валэкто урал расалэн  [ӟуч] туж вазь люкиськеменыз но Урал котырын улӥсь калыклэн вылтусызлэн пумозяз пуксьымтэеныз но вашкалагес луэменыз. Мукет ласянь, поломско-чепецкой культура кылдыны быгатысал вашкала Европаысь потэм группаослэн инъетсы вылын, кудъёсыз финн-угор кылъёсы выжизы вал, озьы ик, кызьы ке европеидной карелъёс но коми-зырянъёс[4].

Педпал суредъёс
Вашкала Кушманкарысь (Удмуртилэн Яр ёросэз) кышномуртлэсь вылтуссэ улӟытон [5]

Антропология поломско-чепецкой культураысь калыкез «уйпал удмуртъёс» шуыны муг уг сёты. Татын вераськон мыныны быгатэ чепецкой калыклэн удмуртъёс пӧлын сылмемез сярысь. Соос Чупчилэн бассейназ XVII дауре лымшор но шунды пуксён вискысен вуыса интыяськизы. Озьы ке но, та чупчивыл субстрат уйпал удмуртъёслэн вылтусазы пытьы кельтӥз. Озьы, крониологической тодэтъёсъя, XVII–XIX дауръёсысь Еловской но Чабыровской вашкала шайёсысь удмурт йыркобы лысьӧмъёслэн куд-ог тодметъёссы огкадь луо шор дауръёсысь Полом шайысь чепецкой культураысь шедьтосъёсын. Туала уйпал но шундыпуксён удмуртъёслэн вылтуссы тросгес кельше коми-зырянъёслы но карелъёслы, шӧдскымон висъяське удмуртъёслэн шоро-куспо антропологической типсылэсь, кудӥз чепецкой вакытэ Кам но Ватка шурулланъёсын вӧлмемын вал[6].

Валэктонъёс

  1. 1 2 Напольских В. В. Булгарская эпоха в истории финно-угорских народов Поволжья и Предуралья
  2. Краснов Ю. А. Некоторые вопросы истории земледелия у жителей города Болгара и его округи // Город Болгар. Очерки истории и культуры. М.: Наука, 1987. С. 221.
  3. Туганаев А. В., Туганаев В. В. Иднакар как ключ к пониманию истории агроэкосистем // Удмуртской археологической экспедиции — 50 лет. Ижевск, 2004. С. 209—220.
  4. Моисеев В. Г., Селезнева В. И. Краниоскопическая характеристика населения Волго-Камья // Радловский сборник: научные исследования и музейные проекты МАЭ РАН в 2011 г. СПб., 2012.
  5. Портрет чепецкой девушки реконструировали в Москве
  6. Широбоков И. Г. Материалы к краниологии удмуртов XVII—XIX вв. // Радловский сборник: научные исследования и музейные проекты МАЭ РАН в 2013 г. СПб., 2014.

Литература