Удмурт Элькунысь йӧскалык кун театр

Википедиысь материал
Эскерем гожтос
Удмурт Элькунысь йӧскалык кун театр
National Theater of the Udmurt Republic-2.jpg
Азьвыл нимыз Удмурт драмтеатр
Кылдытэмын 1931
Театрлэн юртэз
Интыяськемез Ижевск, Максим Горький нимо урам
Кивалтэт
Кивалтӥсез Сергей Чирков
Валтӥсь режиссёрез Алексей Ложкин
Сайт udmteatr.ru
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлъёс РувикиМедиа пушкын

Удмурт Элькунысь йӧскалык кун театр (Удмурт театр) (удм. Удмурт элькунысь йӧскалык кун театр) — крезьгуръя но драмая ӧнерлыко удмурт театр. Театрлэн репертуарез туж узыр. Спектакльёс чакламын пӧртэм арлыдо учкисьёслы, пуктэмын соос пӧртэм сямен: классика амалэн но, туала выль стиль вылэ пыкиськыса но. Удмурт йӧскалык театр — со выльдэм юрт но туала вакытлы тупась технологиос. Спектакль пуктон уже кутӥсько туала выль электро, куара но тыл сётӥсь ёзэтъёс. Интыяськемын Ижкарлэн шораз, Максим Горький урамысь 73-тӥ юртын.

Театрлэн директорез — Сергей Александрович Чирков, валтӥсь режиссёрез — Алексей Арсентьевич Ложкин. 1996-тӥ арын, Удмурт Элькун Кивалтэтлэн 29-тӥ оштолэзе 308-тӥ номеро пуктэмезъя, театрлы «Удмурт Элькунысь йӧскалык кун театр» ним сётэмын

Кутсконэз но азинсконэз

Йӧскалык кун театр кылдэмлэсь азьпал, Коммунальной (али М.Горький) но Бородин урамъёслэн сэрегазы куинь этажъем юртын 1923-тӥ арын, Иосиф Наговицинлэн ӵектэмезъя, «Горд удмурт» нимо Центральной удмурт клуб усьтэмын вал. Трос аръёс ӵоже та клуб удмурт шаерлэн политикая но культурая центрез луиз. Отчы мылысь-кыдысь пыриськизы Т.Борисов, К.Герд. Соослэн юрттэменызы клубын ужаны кутскизы пӧртэм кружокъёс, курсъёс. Усьтӥськизы библиотека но «Гудыри» но «Ижевская правда» газетъёслэн редакциоссы. Клублэн директорез но удмурт драмкружоклэн кивалтӥсез луиз А. В. Сугатов. Та вакытэ ик драмкружокен тунсыкъяськыны кутскизы егит поэт но драматург И. Г. Гаврилов, актер но режиссер К. А. Ложкин, режиссер А. И. Саратов. Озьы ик нырысь вамышъёссэс лэсьтӥзы Удмурт театрлэн нырысетӥ профессиональной артистъёсыз. Берлогес кружоклэн чеберлыко люкетэныз кивалтыны бырйизы И. Г. Гавриловез. Ачиз ик режиссёр но, актёр но, сценарист но. Ӵапак та вакытэ И. Г. Гаврилов удмурт кылэ берыктӥз Е. Г. Янковскийлэсь «Ярость» пьесазэ, но пичияк воштонъёс пыртыса, солэсь одӥг действизэ удмурт гуртэ выжтӥз. Спектакльлэн премьераез ортчиз Октябрь революция нимо клублэн сценаез вылын (али отын ӟуч театрлэн выль юртэз сылэ).

Ӧнерлыко Удмурт театр усьтӥськиз 1931-тӥ арын 7-тӥ тулыспалэ И.Гавриловлэн «Вало ӧр куашетэ» пьесаезлэн премьераеныз. Та спектакльын шудӥсь егит нылъёс пӧлысь тросэз берло быдэс элькунмылы тодмо артистъёс луизы. 1935-тӥ арын театрлы кун инлык сётӥзы. Театрен валче нырысь вамышъёссэс лэсьтӥзы егит удмурт гожъясьёс М.Петров но М.Коновалов. Соос асьсэлэн «Батрак» но «Вормон вамыш» пьесаосазытуала вакытысь ужпумъёсты ӝутыны тыршизы. Озьы ик репертуаре пыризы ӟуч но дунне классикаысь произведениос: Н.Гогольлэн «Ревизор» но «Женитьба», К.Гольдонилэн «Кык господаослэн слугазы» («Слуга двух господ»), Ж.-Б. Мольерлэн «Эриктэмен эмъяськись» («Лекарь поневоле») пьесаоссы. В 1934—1936 и в 1939—1946 годах главным художником театра был И. М. Ходырев. Нош И.Гавриловлэн удмурт гуртлэн революци аръёсы улонэз сярысь «Кезьыт ошмес» пьесаезъя пуктэм спекталез кема аръёс ӵоже сцкена вылысь ӧз ик кошкылы.

Удмуртилы автономия сётэм дырысен 20 арес тырмонэз пусйыку, шаерысьтымы театръёс тужгес но усто ужъёссэс возьматӥзы. Та адӟытонэ Удмурт театр куинь спектаклен пыриськиз: М.Петровлэн «Италмас», В.Садовниковлэн «Тыло вӧсь» но Н.Гогольлэн «Ревизор» пьесаосын, вань спектакльёслы вылӥ дунъет сётэмын вал. Нырысетӥ дас аръёс театр понна туж пайдаё ортчизы, со вал театрлэн ӝутскон, азинскон но сяськаян вакытэз.

Война вакытэ

Быдӟым Атыкай ож кутскемен валче, УАССР-лэн Совнаркомезлэн Пуктэмезъя, театр ворсаськиз. Тросэз актеръёс фронтэ кошконо луизы. Дасэз соос пӧлысь ож лудысь ӧз берытске ни. Муктъёсыз заводъёсы пыризы но нуналаз 12-14 час ӵоже станокъёс сьӧрын ужазы. 1942-тӥ арын 20-тӥ коньывуонэ театрез Алнаш черкогуртэ выжтыса выльысь усьтон сярысь Пуктэт кутэмын вал. Берлогес театр Можга каре выжтэмын вал. Ужано луиз кезьыт, нимысьтыз дасямтэ юртъёсын но сэрегъёсын. Костюмъёсты но декорациосты гуртысь гуртэ артистъёс ас вылазы ик нуллӥзы. Улӥзы нимаз адямиос дорын. Озьы ке но, со шимес война аръёсы колхозъёсын, госпитальёсын, ёрос центръёсын театр 600-лэсь трос спектакльёс но концертъёс возьматӥз. 1944-тӥ арын сӥзьыл УААСР-лэн Совнаркомезлэн Пуктэмезъя, театрез Ижевске выжтӥзы. 1945-тӥ арын южтолэзе удмурт театр йӧскалык театръёслэн Всероссийской смотразы пыриськиз. Отын возьматэмын вал М.Петровлэн «Вуж Мултан» но К.Симоновлэн «Русские люди» пьесаоссыя дасям спектакльёс. Кыкез но удмурт кылын шудэмын.

Ӝутскон но юнман вакытэз

1950-тӥ-80-тӥ аръёсы Удмурт театрлэн сцена вылаз возьматэмын Л.Толстойлэн «Пеймытлэн киулаз», Ф. Достоевскийя «Дядюшкин сон», К.Хетагуровлэн «Фатима», А. Островскийлэн «Пиштэ ке но, уг шунты» пьессаоссыя но мукет уно произведениосъя пуктэм спектакльёс. Тросэз со спектакльёс удмурт но ӟуч кылын мынӥзы. Озьы ик та вакытэ бадӟым инты басьтӥзы удмурт гожъясьёслэн пьесаоссыя пуктэм спектакльёс. Соос туала улонэз но адямилэсь сюлмаськонъёссэ, куректонъёссэ, шуг-секытъёсыз вормыса будон сюрессэ возьмато. Со И.Гавриловлэн «Тулыс нуналъёс», В.Садовниковлэн но М.Тронинлэн «Тулкымъяське лыз зарезь», С. Широбоковлэн «Чукдор» но «Ой, чебер нылъёс», Г. Красильниковлэн «Вуж юрт» повестезъя озьы ик нимаськись пьесаезъя но трос мукет произведениосъя пуктэм спекткльёс. Тросэзлэн та вакытэ ужам артистъёслэн нимъёссы пыраклы театрлэн историяз пыризы. Соос пӧлын РСФСР-ысь дано но УАССР-ысь Калык артистка Нина Бакишева, РСФСР-ысь но УАССР-ысь дано артистъёс Борис Безумов но Василий Перевощиков, УАССР-ысь дано артист Иван Кудрявцев, УАССР-ысь Калык артист Иван Протодьяконов, РСФСР-ысь искусство удысын дано ужась Геннадий Веретенников но мукетъёсыз. И.Гавриловлэн «Жингрес сӥзьыл» но М.Горькийлэн «Васса Железнова» пьесаоссыя пуктэм спектакльёс УАССР-лэн Кун премиеныз дунъямын (1968 ар).

1958-тӥ арын, КПСС-лэн Обкомезлэн секретарезлэн Г. Н. Воробьёвлэн тыршеменыз, Удмурт театр музыкально-драматической луиз. Крезьгуро спектакльёс ӟуч кылын, нош драмая спектакльёс — удмурт кылын мынӥзы. Тросэз удмурт актёръёс крезьгуро комедиосын но туж быгатыса шудылӥзы. Театрлэн со вакытысь афишаосаз удмурт спектакльёслэн нимъёсынызы валче «Холопка», «Сильва», «Летучая мышь» но со выллем мукет трос нимъёс пумиськыло.

1960-тӥ аръёслэн кутсконазы вордӥськизы йӧскалык опера, балет но крезьгуро комедия. 1959-тӥ арын шуркынмонэ пуктэмын вал ини Г. М. Корепанов-Камскийлэн «Любушка» опереттаез, 1961-тӥ арын толшоре Г. А. Корепановлэн «Наталь» операез но 1961-тӥ арын шуркынмонэ Г. М. Корепанов-Камскийлэн «Италмас» балетэз. 1984-тӥ арын ӟуч крезьгуро труппаез выль пуктэм юртэ поттӥзы. Удмурт артистъёс нош ик асьсэ коже кылизы, озьы спектакльёс дасяны бадӟымесь луонлыкъёс кылдӥзы.

Быдӟым Атыкай ож йылпумъяськем бере Удмурт театрлы кадръёс шедьтон ласянь лэчыт ужпум кылдэ. Соин ик 1946-тӥ арын актёре дышетскыны егит нылъёсты но пиосты Ленинградэ келяло. 1951-тӥ арын, дышетсконзэс йылпумъяса, соос Ижевске берытско но Удмурт театрын ужаны кутско. Бӧрысь, уно аръёс ортчыса, соос ваньзы дано но тодмо артистъёс луо. Витьтонэтӥ аръёсысен кутскыса, Удмурт театрлэн труппаез котькуд 8-10 ар ортчыса выльдӥське. Вуоно актёръёс Ленинградысь, Москваысь но Уфаысь дышетсконниосын тодон-валан люкало. Удмурт группаос таӵе аръёсы дышетсконзэс йылпумъяса, Удмурт театрын ужаны кутскизы: 1951, 1961 — дышетскемын Ленинградын; 1973, 1989, 1997, 2013 — дышетскемын Москваын; 1981 — дышетскемын Уфаын. Та вакытэ театрын ужало сизьым удмурт студиосты йылпумъям артистъёс.

1990-тӥ аръёсы театр выль дасям спектакльёсын валче возьматъя азьвылгес пуктэмъёссэ но. Нимаз инты басьтэ П.Захаровлэн «Эбга» пьесаезъя пуктэм спектакль. Режиссёръёсыз В.Ушаков но А.Вершинин. 1994-тӥ арын удмурт театр «Эбга» спектаклен Финляндиын ортчем финн-угор театръёслэн калыккуспо фестивалязы пыриськиз. Отын та уж туж ӟеч дунъет басьтӥз.

1993-тӥ арысен театрын режиссёр луыса тыршиз Л. Г. Романов, 2004-тӥ арысен со режиссёр-постановщик луэ. Пуктэм спектакльёсын пӧлын: «Катерина Измайлова» (Н. С. Лесков), «Йыбыртты музъемлы» (Г. Перевощиков), «Жингрес сӥзьыл» (И. Гаврилов), «Уте милемыз, Инмаръёс!» (П. Кудряшов).

1996-тӥ арын толшорысен Удмурт театр «Удмурт Элькунысь йӧскалык кун театр» шуыса нимаськыны кутскиз.

Театрлэн юртэз

Туала вакытэ

2006-тӥ арын, тупатъян ужъёс кутскемен сэрен, театр ворсаськиз. Озьы ке но, ужзэ ӧз дугдыты. Куинь ар ӵоже кинотеатръёсын, ёрос центръёсын, гуртъёсын спектакльёссэ но концерт программаоссэ возьматъяз. Удмурт театрлэн выльдэм юртэз 2008-тӥ арын 2-тӥ куарусёнэ усьтӥськиз. Соин валче узырмиз театрлэн репертуарез но. Удмурт театрын ӟеч радъямын «Театр — дышетскись пиналъёслы» проект. Арлы быдэ одӥг толэзь ӵоже театрлэн сцена вылаз мыно дышетскон программае пыртэм классикъёслэн ужъёссыя дасям спектакльёс: «Мултан уж», «Отцы и дети», «Ревизор», «Гроза», «Горе от ума», «Ослоп», «Капитанская дочка» но мукетъёсыз.

2017-тӥ арын Удмурт театрлэн пичи залэз усьтӥськиз. Шоркарысьтымы мукет театръёслэн сыӵе залзы ӧвӧл ай. Та пичи залын ортчыло литературалы сӥзем пӧртэм ужрадъёс, татын ас быгатонзэс эскеро егит режиссёръёс, суредасьёс. Вакчияк вераса, та пичи зал театрлэн лабораториез луэ. Удмурт театр ялан вуылэ гуртын улӥсьёс доры но. Элькунмылэн лымшор но уйпал ёросъёсаз нылпиослы но мӧйыослы спектакльёс но концертъёс возьматъя. Башкортостанысь, Татарстанысь, Пермь но Киров улосъёсысь удмуртъёс дорын котьку дуно куно луэ. Театр озьы ик пыриське пӧртэм конкурсъёсы но фестивальёсы: элькунамы ортчылӥсь «Театральной тулыс», финн-угор театръёслэн калыккуспо «Майатул», сцена вылын фехтованияя «Азвесь шпага» калыккуспо, Поволжьеысь но Уралысь йӧскалык театръёслэн "Идель-Урал-Буа — вераськон кусыпъёслы сӥзем фестивальёс но мукет ужрадъёс.

Тералэн труппаез бадӟым. Отын тыршо быгатӥсь зэмос актёръёс. Мӧйы но дано артистъёсын оградын синмаськымон ужало кӧня ке ар талэсь азьвыл дышетсконзэс йылпумъяса театре берытскем егит нылъёс но пиос. Учкисьёслы ӟеч тодмо ини Максим Григорьевлэн, Сергей Наговицынлэн, Наталия Бурановалэн, Марина Самсоновалэн, Вадим Дмитриевлэн но мукетъёсызлэн нимъёссы, соослэн сцена вылын кылдытэм образъёссы.

2004-тӥ арысен 2022-тӥ арозь театрен кивалтӥз Ураськин Андрей Иванович. Та вакытэ театрлэн директорез луэ УР-ысь культура удысын дано ужась Сергей Чирков. Творческой коллективлэн азьветлӥсез, театрлэн валтӥсь режиссёрез — УР-ысь дано артист Алексей Ложкин.

Чӧлсконъёс