Выль ар

Википедиысь материал
Выль ар
Выль ар кыз
Выль ар кыз
Валатонэз Выль улон вакытлэн кутсконэз
Пусъё Григориан дырпусэз кутӥсь кунъёс
Дырыз Григориан дырпусъя арлэн нырысетӥ нуналыз (1 толшор)
Пусъён ужрадъёс Фейерверкъёс, семьяен ӝӧксьӧр пуконъёс, шулдыръяськонъёс
Герӟаськемын Толсур, Выль ар азь нунал, Вуж Выль ар
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлъёс РувикиМедиа пушкын
Почта марка

Выль ар ӟуч: Новый год — дырпусысь валтӥсез праздник, ортчись арысь берпуметӥ нуналлэн вуоно арысь нырысетӥяз выжон вакыт[1]. Тросэз калыкъёс пусъё дырпуссыя тупась дыре.

Арлэсь кутсконзэ 1-тӥ толшоре тупатӥз рим кивалтӥсь Юлий Цезарь 46-тӥ арын асьме вапумлэсь азьпал[2]. Вашкала Римын та нунал Януслы сӥземын вылэм (быръёнлэн, пырон ӧслэн но ваньмызлы кутскон сётӥсь инмар). Январь толэзьлэн нимыз Януслэн нимызъя кылдэмын, сое котьку кык ымныро возьматъязы: одӥгез азьлань учке, мукетыз — мышлань[3].

Выль ар нунал

Тросаз кунъёсын Выль арез 1-тӥ толшоре пусъё[4], Григориан дырпусъя арлэн нырысетӥ нуналаз. Часовой поясъёсъя учконо ке, Выль ар Чус океанын кутске, нырысь ик сое пусъе Лайн шормуӵъёсы интыяськем Карибати Элькун (часовой пояс UTC+14). Ваньмызлэсь бер сое пусъе Мидуэй но Ниуэ шормуӵъёсын улӥсь Американ Самоа калык (часовой пояс UTC−11) — Кирибатиын со вакытэ 2-тӥ толшор уйшор бере 1 час луэ ини[5]. Куд-ог кунъёс Выль арез Толэзь дырпусъя пумитало[6][7][8].

Выль арез 1 толшорысен пумитаны кутскизы 153-тӥ арын асьме вапумлэсь азьпал, малы ке шуоно, ӵапак та дырысен рим консулъёс ужоскетъёссэс кутскылӥзы . 46-тӥ арын асьме вапумлэсь азьпал рим полководец но вылӥ жрец Гай Юлий Цезарь аслэсьтыз выль дырпуссэ кутӥз («юлианский») но пыраклы арлэсь кутсконзэ 1 толшоре юнматӥз. Цезарь кивалтон вакытэ, Выль ар праздниклэн нимаз выльзэ арез кутскись валатонэз кылдӥз.

Вуж Выль ар

Вуж Выль ар — юлиан дырпусъя пусйиськись Выль ар. 1901 арысен 2100-тӥ арозь григориан но юлиан куспын пӧртэмлыкез 13 нунал, юлиан дырпусъя, Выль ар 31 толсурысь (13 толсурысь) 1 толшоре (14 толшоре) выжон уйлы тупа. Валатонэзъя, дыр лыдъянлэн истори ласянь воштӥськемез. Пусйиське Россиын, Белорусиын, Украинаын, Казахстанын, Грузиын, Армениын, Азербайджанын, Сербиын, Швейцариын но дуннеысь мукет кунъёсын.

Арлэн кутсконэз 1-тӥ толшоре

1-тӥ толшорез арлэн кутсконэныз лыдъяны кутскытозь трос дыр ортчиз. 1-тӥ толшорез арлэн кутсконэныз лыдъяны пӧртэм кунъёсын пӧртэм аръёсы кутскизы:

Кун Арлэн кутсконэз[10][11]
Венециан Элькун 1522
Швеция 1529
Священной Рим империя (~ Германия) 1544
Испания, Португалия, Польша 1556
Пруссия, Дания[12] но Норвегия 1559
Франция (Карл IX Руссильон эдиктэзъя ) 1564
лымшор Нидерланды[13] 1576
Лотарингия 1579
Голланд Элькун 1583
Шотландия 1600
Речь Посполитая (~ Белоруссия, Латвия, Литва, Польша, Украина) 1362[14]
Росси империя 1700
Тоскана 1721
Великобритания, Ирландия но
Британская империя
Шотландиез лыдэ басьтытэк
1752
Япония 1873
Китай (Тайвань но КНР) 1912
Греция 1923
Турция 1926
Таиланд 1941

Пиротехника

Выль ар фейерверк

Выль ар шулдыръяськонъёс дыръя паськыт кутӥсько пӧртэм пиротехнической арбериос: хлопушкаос, бенгальской тылъёс но берло дас аръёсы — салютъёс, ракетаос, рим сюсьтылъёс, бадӟым но пичи петардаос но мукет.

Выль арез пумитан ужрадъёсын пиротехнической арбериосты нырысь ик Азиысь кунъёсын кутыны кутскизы, кылсярысь, Китайын. Татысь калык сое сьӧд кужымъёсты, убиръёсты кышккатон вылысь кутэ, малы ке шуоно, татын улӥсьёс убиръёс яркыт тылъёслэсь но зол куараослэсь кышкало шуыса оско. Берлогес та сям быдэс дуннее вӧлскиз. Фейерверкъёс но петардаос арлэн нырысетӥ нуналаз нунал-лумбыт уг чалмыло.

Дары, петарда но фейерверк сокем кемалась кылдытэмын ӧвӧл ке но, Выль ар уе сьӧд кужымъёсты уллян понна туж зол шуметон сям сюрс аръёс талэсь азьпал ик вал ини. Вашкала мадёсъя, вань интыосысь уллям убиръёс асьсэлы выль улон инты утчаса, тупась коркаез синйылто но отчы каръясько, собере солэн кузёосызлы ар ӵоже пӧртэм шуг-секытъёс кылдытъяло. Нош Выль арез пумитаку туж зол шуметэмлэсь соос кышкало но улон коркаослэсь палэнэтӥ кошко.

Туала вакытэ дуннеысь тросэз кунъёс но шоркаръёс Выль ар уе пиротехнической шоу кылдытон понна трос миллион доллар уксё быдто. Соин валче, пиротехникаез тросэн кутэм, уката но быдэ вуымтэосын, Выль ар уе бадӟым кышкытлык кылдыто.

Озьы ик учке

Валэктонъёс

  1. Новый год : [арх. 8 толсуре 2022] / Е. С. // Николай Кузанский — Океан. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 246. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 23). — ISBN 978-5-85270-360-6.
  2. Климишин И. А.часть=. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 288—289. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
  3. The World Book Encyclopedia. 1984. Т. 14. С. 237.
  4. Best places to go for new years [англи]
  5. Новый 2013 год наступил в России [ӟуч]
  6. World Time Zone UTC+14
  7. Harris, Aimee Millennium: Date Line Politics
  8. Greenwich Greenwich Meantime, Kiribati
  9. Навруз в Казахстане – выходные продлятся пять дней подряд
  10. Mike Spathaky Old Style and New Style Dates and the change to the Gregorian Calendar: A summary for genealogists
  11. The Change of New Year's Day Homepages.tesco.net.
  12. Дания 1-тӥ толшорез арлэн кутсконэныз 14-тӥ даурлэн кутсконаз ялӥз, RW Bauer (Calender for Aarene fra 601 til 2200, 1868/1993 ISBN 87-7423-083-2), нош 1559-тӥ арозь арлэн лыдпусэз 1-тӥ толшорысен ӧз дыдъяськылы.
  13. 1572-тӥ арын 16-тӥ инвожое кутэм Косэтъя. Герман Гротефенд, Osteranfang " (начало Пасхи), Zeitrechnung de Deutschen Mittelalters und der Neuzeit (Хронология немецкого средневековья и современности) (1891—1898)
  14. Иванов Е. История праздников Нового года и Рождества. «Новый год и Рождество в открытках»

Литература

Архивная копия от 11 тулыспалэ 2017 на Wayback Machine

Чӧлсконъёс