Татарстан

Википедиысь материал
Татарстан
биг. Татарстан
Стела на границе Татарстана с Удмуртией.jpg
Флаг[d] Герб[d]
Флаг[d] Герб[d]
Гимн Татарстана[d]
55°33′00″ с. ш. 50°56′00″ в. д.GЯO
Кун
Шоркар Кузон
Тӧро Алексей Валерьевич Песошин[d]
Историез но географиез
Кылдытэмын 30-тӥ гудырикошконэ 1990
Быдӟалаез
  • 67 847
Часовой пояс MSD но Европа/Москва[d]
Улӥсез
Улӥсез
  • 4 003 016 мурт (2024)
Лыдпусо тодметъёс
Код ISO 3166-2 RU-TA
Автом. номеръёсын кодэз 16 но 116

Официальный сайт​ [ӟуч]
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлъёс РувикиМедиа пушкын
Марка «50 лет Татарской АССР». Почта СССР 1970 г.
СССР-лэн почта маркаез, 1980 г.
Реверс памятной монеты Банка России
Tatar03.png

Татарста́н Элькун (биг. Татарстан Республикасы) — Росси Федерациысь асмос. Пыре Приволжск федерал округе. Кылдытэмын 27 куартолэзе 1920-тӥ арын Автономной Татарской Социалистической Советской Республика нимын.

Шоркарез — Кузон. Бускельёсыз — Башкортостан, Удмуртия, Марий Эл, Чувашия, Киров, Ульяновск, Самара но Оренбург улосъёс.

1992-тӥ арын Татарстан Элькунын кутэм Конституция «Татарстан» но «Татарстан Республика» нимъёслэн юридик кужымзы одӥг луэ.

Историез

22-тӥ оштолэзе 1918-тӥ арын Татаро-Башкирской Автономной Республика кылдытэмын вал. Граждан ож вакытэ Башкортостан ас понназ кариськемез бере, 1920-тӥ арын, нимаз Татарстан автономи кылдытэмын.

30-тӥ толсуре 1922-тӥ арын СССР-ысь Татарской Автономной Республика нимез юнмато.

Быдӟым Атыкай ож бере ТАССР-ысь нырысетӥ секретарьёс: Зинат Муратов, 1957-тӥ арын сое воштӥз Семён Игнатьев. 1960-тӥ арысен 1979-тӥ арозь та ужез быдэсъяз Фикрят Табеев, собере Рашид Мусин (1979—1982). Мусин бере со ужудысын тыршизы Гумер Усманов (1982—1989) но Минтимер Шаймиев (1989—1991).

1970-тӥ арын Татарстанын 100 миллион тонна мувӧй кыскемын выл. Быдэс СССР-лэн историяз нырысьсэ одӥг улос сомында «сьӧд зарни» поттыны быгатэм. Нош берлогес, 1971-тӥ арын, элькунын 1 миллиард мувӧй кыскизы, 1981-тӥ арын – кык миллиард.

1990-тӥ арын Татарстанын Конституци кутэмын. Отысь тросэз ёзэтъёсыз Россиысь Конституцилы пумит луо вал.

30-тӥ гудырикошконэ 1991-тӥ арын Татарстан суверенитет сярысь деклараци кутэ. Со декларациын элькун ас понназ луись калыккуспо правоя асмос шуыса ялэмын (Россиен но мукет кунъёсын тупанкылъёс гожъяны быгатэ).

18-тӥ коньывуонэ 1991-тӥ арын Вылӥ Кенеш Татарстанлэн кун асэриклыкез сярысь акт кутэмын, нош 22-тӥ куартолэзе 1992-тӥ арын - асэриклыкез сярысь постановление.

6-тӥ шуркынмонэ 1992-тӥ арын Татарстан Элькунлэн Конституциез юнматэмын.

2000-тӥ арын элькунлэн Конституцияз воштонъёс пыртэм бере, Татарстан Россилэн асмосэз лыдъяськыны кутскиз.

Интыяськемез

Татарстан Россилэн шораз интыяськемын, Шундыӝужанпал Европалэн ӵошалаз, Волга-Урал регионын, Камлэн Волга шуре итӥськон интыяз. Шоркарез Мусколэсь 797 иськемлы палэнын. Татарстан уйпаласен лымшор пала 290 искемлы кыстӥське, шундыпуксён паласен шундыӝужанозь - 460 иськем.

Музъемезлэн быдӟалаез 67836,2 км². Улӥсьёслэн лыдзы 3768,5 сюрс адями (2005), соос пӧлысь каръёсын уло 74,5% (2005). Улӥсьёслэн ӵемлыксы: 55,4 адями/км² (2005). Йӧскалыкъёс: ваньмызлэсь трос бигеръёс (58,5 %) но ӟучъёс (39,0 %).

Инкуазь узырлыкез

16% музъемез нюлэсэн шобыртэмын. Озьы ик байлыко луэ мувӧен, эгырен, торфен, гипсэн, известнякен, горд сюен.

Татарстан пыр бызё Кам, Волга, Ватка, Тӧдьы Кам шуръёс. Кык бадӟымесь тыметъёсыз вань — Куйбышевской но Нижнекамской. Ужа Нижнекамской ГЭС. 8 сюрс пала пичи тыос лыдъясько.

Кивалтон удыс

Татарстан Элькун 43 ёрослы люкемын, со сяна 14 кар лыдъяське. Кунэн кивалто Президент, Кивалтэт, Кун Кенеш. Валтӥсь катэз — Татарстан Элькунлэн Конституциез

Кун кылъёс

Татарстан Элькунлэн Конституциезъя бигер но ӟуч кылъёс кун кылъёсын лыдъясько.

Вӧсьбур

Эльлькунын сюрс пала пӧртэм вӧсяськон огазеяськонъёс ужало. Валтӥсь вӧсьбуръёс – ислам но православие.

Каръёсыз но ёросъёсыз

Татарстанын — 43 ёрос, 20 кар (соос пӧлын 14 — элькунлэн киултэмез улсын), 21 каргурт, 897 гурт кенеш.

Каръёсыз

1. Элькунлэн киултэмаз:

Азнакай, Алабго, Альметьевск, Бугульма, ЗаинскЗеленодольск, Кузон, Лениногорск, Нижнекамск, Тупал Чалды, Чистополь.

2. Ёрослэн киултэмаз:

Бавлы, Болгар, Буинск, Лаишево, Мамадыш, Менделеевск, Мензелинск, Нурлат, Огырчи, Тетюши

Ёросъёсыз

Дышетон удыс но тодос

Дышетон удысын ог 170 сюрс адями тырше. Элькунын 2434 школа ужа. Кузон 200 ар пала Шундыӝужанпал Европаысь одӥгез кужмоез тодос центрен лыдъяське. Татын аслэсьтыз тодос школаоссэ радъязы Н. И. Лобачевский, Н. Н. Зинин, А. М. Бутлеров, А. Е. Арбузов, Е. К. Завойский, В. В. Радлов, К. Фукс, Ш. Марджани, К. Насыри но мукетъёсыз. Быдӟым ож дырья трос пӧртэм дышетсконниос отчы эвакуацие ыстэмын вал.

Татарстан — Россилэн валтӥсь тодос центрез луэ. Отын Россиысь Наукая Академилэн пӧртэм институтъёсыз ужало.

Валэктонъёс

Россиысь республикаос
Flag of Adygea.svg Адыгея | Flag of Altai Republic.svg Алтай | Flag of Bashkortostan.svg Башкирия | Flag of Buryatia.svg Бурятия | Flag of Dagestan.svg Дагестан | Flag of Ingushetia.svg Ингушетия
Flag of Karelia.svg Карелия | Flag of Komi.svg Коми | Flag of Kabardino-Balkaria.svg Кабардино-Балкария | Flag of Kalmykia.svg Калмыкия | Flag of Karachay-Cherkessia.gif Карачаево-Черкесия
Flag of Crimea.svg Крым | Flag of Mari El.svg Марий Эл | Flag of Mordovia.svg Мордовия | Flag of Tatarstan.svg Татарстан | Flag of Tuva.svg Тува | Flag of Udmurtia.svg Удмуртия
Flag of North Ossetia.svg Уйпал Осетия | Flag of Khakassia.svg Хакасия | Flag of Chuvashia.svg Чувашия | Flag of the Chechen Republic.svg Чечня | Flag of Sakha.svg Якутия
Росси Федерациысь асмосъёс Рочму дöрапас
Элькунъёс: Адыгея | Алтай | Башкирия | Бурятия | Дагестан | Донецк Калык Элькун | Ингушетия | Кабардино-Балкария | Калмыкия | Карачаево-Черкесия | Карелия | Коми Элькун | Крым | Луганск Калык Элькун | Марий Эл | Мордовия | Татарстан | Тыва | Удмуртия |Уйпал Осетия | Хакасия | Чечня | Чувашия | Якутия
Шаеръёс: Алтай шаер | Забайкальской шаер | Камчатка | Краснодар шаер | Красноярск шаер | Пермь шаер | Приморской шаер | Ставрополь шаер | Хабаровск шаер
Улосъёс: Амур улос |Архангельск улос|Астрахань улос | Белгород улос | Брянск улос | Владимир улос | Волгоград улос | Вологда улос | Воронеж улос |Запорожье улос | Иваново улос |Иркутск улос | Калининград улос | Калуга улос | Кемерово улос | Киров улос | Кострома улос | Курган улос | Курск улос | Ленинград улос | Липецк улос | Магадан улос | | Муско улос | Мурманск улос |Нижний Новгород улос| Новгород улос |Новосибирск улос | Омск улос | Оренбург улос | Орёл улос | Пенза улос | Псков улос | Ростов улос | Рязань улос | Самара улос | Саратов улос | Сахалин улос | Свердлов улос | Смоленск улос | Тамбов улос | Тверь улос | Томск улос | Тула улос | Тюмень улос | Ульяновск улос | Херсон улос | Челябинск улос | Ярославль улос
Федерал значениен каръёс: Муско | Санкт-Петербург | Севастополь
Автоном улос Еврей
Автоном округъёс: Ненец автоном округ| Ханты-Мансийск автоном округ — Югра | Чукотка автоном округ | Ямал-Ненец автоном округ
Федерал округъёс:
Дальневосточной федерал округ | Лымшор федерал округ | Приволжск федерал округ | Сибирь федерал округ | Уйпал Кавказ федерал округ | Уйпал-Шундыпуксён федерал округ | Урал федерал округ |Шор федерал округ