Менделеевск

Википедиысь материал
Кар
Менделеевск
биг. Менделеев
Менделеевск вид сверху.jpg
Гербез
Гербез
55°54′00″ с. ш. 52°19′00″ в. д.GЯO
Кун РоссияFlag of Russia.svg Россия
Федерацилэн асмосэз Татарстан
Муниципал ёрос Менделеевск
Кар поселение Менделеевск
Муниципал ёрослэн йырыз Искандаров Роберт Ринатович[1]
Историез но географиез
Кылдэмын 1868-тӥ арын
Азьвыл нимъёсыз 1868-тӥ арысен Бондюжской каргурт
1928-тӥ арысен Бондюжск каргурт
1967-тӥ арысен Менделеевск кар
Кар с 1967-тӥ арысен
Быдӟалаез 30,65 км²
Шор интыезлэн ӝуждалаез 100 м
Куазь шоро-куспо континентальной
Часовой поясэз UTC+3:00
Улӥсез
Улӥсез
Ӵемлыкез 740,46 мурт/км²
Агломерация Набережные Челны
Йӧскалыкъёс бигеръёс - 51,4%, ӟучъёс - 39,0%, удмуртъёс - 3,2%, поръёс - 3,0% (2010)
Конфессиос мусульманъёс, православнойёс
Катойконим менделе́ев,
менделе́евъёс
Официальной луись кыл бигер, ӟуч
Цифровой идентификаторъёс
Телефон кодэз +7 85549
Почта индекс 423650 423651
423652 423653
Код ОКАТО 92239501000
Код ОКТМО 92639101001
ГКГН-ысь номерез 0012621
mendeleevsk.tatar.ru
Менделеевск (Россия)
Точка
Менделеевск
Red pog.svg
Москва
Менделеевск (Татарстан)
Orange pog.svg
Казань
Точка
Менделеевск
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлъёс РувикиМедиа пушкын

Менделе́евск (биг. Менделеев) — Россиысь Татарстанысь кар (1967-тӥ арысен). Менделеевск ёрослэн административной центрез. Кар поселение инлыкен Менделеевск кар кылдытэтэз кылдытэ, отчы пырись огназ улон инты луэ[3].

РФ-ысь Правительстволэн 2014-тӥ арын 29-тӥ пӧсьтолэзе кутэм «Монокаръёсын лыдметэз юнматон сярысь» 1398-р номеро распоряжениезъя, кар пыртэмын «Росси Федерациысь мерлыко но экономикая югдурзы шуак уродмыны быгатӥсь трос профильем муниципал кылдытэтъёс (монокаръёс)» категория пӧлы[4].

Интыяськемез

Менделеевск Камлэн бур палысьтыз ярдураз но Туймы шур валын (Каме усёназ), Кузонлэсь 238 иськемын, Ижкарлэсь 170 иськемын, Мусколэсь 1000 иськемын, Набережные Челнылэсь но Алабголэсь 20 иськемын, Нижнекамсклэсь 70 иськемын интыяськемын. Кар вӧзтӥ ортчо М7 Муско—Уфа, Алабго—Ижкар автомобиль трассаос. Менделеевсклэсь 50 иськемын интыяське «Бегишево» калыккуспо аэропорт (Тукай ёрос). Озьы ик кар пыртӥ лэземын Акбаш—Набережные Челны—Огырчи чугун сюрес. Карлэсь 9 иськемын интыяське грузъёсты келянъя Тихоново станция. Каре Тихие Горы черкогурт-пристань пыре, отысен Кам шурлэн вӧл-вӧл панорамаез но Ленино каргурт (Камашево) адӟиське.

Менделеевсклэн картаез

Историез

1868-тӥ арын Ушков купеч-промышленникъёслэн Бондюга химияя завод бордысь каргурт сямен кылдытэмын.

1928-тӥ арысен Бондюга завод ужасьёслы каргурт (бератаз — Бондюжской), 1967-тӥ арын, заводын кӧня ке дыр ӵоже ужам Д. И. Менделеевлы  [ӟуч] сӥзьыса, Менделеевск нимамын.

1921-тӥ арозь кар но ёрос Ватка губерние пырылӥзы, 1921-тӥ арысен — Алабго губерние, 1928-тӥ арысен — Бигер АССР-ысь Челны кантонэ.

1931-тӥ арын 20-тӥ толшоре ёрос быдтэмын вал, солэн интывылыз Алабго ёросэ пыриз.

1935-тӥ арын 10-тӥ тулыспалэ выльысь ӝутэмын-улӟытэмын.

Бигер АССР-ысь административной единицаосты паськытатонэн валче 1963-тӥ арын 1-тӥ тулыспалэ Бондюга ёрос быдтэмын вал, интывылзэ Алабго ёрослы сётӥзы.

1967-тӥ арын 11-тӥ гудырикошконэ Бондюга каргурт ёрос подчинениен карлы пӧрмиз, нимзэ Менделеевсклы воштӥзы. Менделеевске пыро кӧня ке азьвыл улон интыос: Бондюга гурт, Ленин каргурт (Камашево гурт) но Тихие Горы черкогурт. Берло ивортонъёсъя, карын улӥсьёслэн лыдзы 22161 адями луэ (2008).

1985-тӥ арын 15-тӥ гудырикошконэ Менделеевск Алабго ёросысь поттэм Менделеевск ёрослэн административной центрез луиз.

2000-тӥ арын толшоре Менделеевск историяя поселенилэсь инлыксэ басьтӥз.

2005-тӥ арын Менделеевск но Менделеевск ёрос пыризы Россиысь Историяя каръёс но улосъёс огазеяськонэ (РОССИГР).

2006-тӥ арысен Менделеевск пыре «Огазеям каръёс но интыысь кивалтэт  [ӟуч]» дуннеысь огазеяськонлэн евро-азиатской улос ёзэтаз.

Демография

Улӥсь калыклэн лыдыз
1931[5]1939[6]1959[7]1970[8]1979[9]1989[10]
5800850011 20013 55713 98618 085
1992[11]1996[12]1998[13]2000[14]2001[15]2002[16]
20 10021 10021 10021 00021 10022 027
2003[17]2005[18]2006[19]2007[20]2008[21]2009[22]
22 00022 02722 03722 16122 10022 257
2010[23]2011[24]2012[25]2013[26]2014[27]2015[28]
22 07522 06022 10322 18022 13122 200
2016[29]2017[30]2018[31]2019[32]2020[33]2021[34]
22 18322 20322 33622 30522 14622 875
2023[35]
22 695
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
1931
1989
2001
2007
2012
2017
2023


2020-тӥ арын ортчытэм калыкез лыдъян-чотанъя, 2021-тӥ арын 1-тӥ коньывуонэ улӥсьёслэн лыдзыя кар 602-тӥ интыын вал, 1118 каръёс пӧлысь. Росси Федерациысь каръёсын лыдмет[36].

Экономика

«Менделеевск» ТОР

РФ-ысь Правительстволэн 2019-тӥ арын 12-тӥ тулыспалэ кутэм 123 номеро постановлениеныз Татарстанысь мерлыко но экономикая ӝог азинскись интывылъёс  [ӟуч] инлык басьтӥз[37].

Промышленность

Менделеевсклэн промышленностез герӟаськемын валтӥсь химияя вузъёсты, минерал сылалъёсты поттонэн (азьвыл Новоменделеевской химияя завод, али «Менделеевсказот», интыяськемын карлэсь шундыӝужан палаз 10 иськемын, Алабуга  [ӟуч] промзона дорын).

Л. Я. Карпов нимо химияя завод
«Менделеевсказот» ОАО

Транспорт

Карын Кам шур вылын порт вань, матысез «Бегишево» аэропорт карлэсь 50 иськемын интыяське. Кар пыртӥ Огырчи—Круглое Поле (посёлок)—Бугульма чугун сюрес ортче. Карлэсь 9 иськемын грузъёсты келянъя Тихоново станция ужа.

Одӥг муниципал автобус маршрут чакламын.

Лулчеберет

Татарстанысь Менделеевск карлэн историяя шораз, Кам но Туймы шуръёслэн ярдуразы ужа Менделеевскысь шаертодонъя музей  [ӟуч][38][39].

Архитектура, учкымон интыос

Ёросын лулчеберетъя 90-лэсь трос объектъёсты шараязы, соос пӧлын археологияя 24 синпелетъёс, историяя 28 синпелетъёс, архитектурая 28 синпелетъёс, монументальной искусствоя 11 синпелетъёс. Ёросын 13 лулчеберет удысысь элькунэн утёно вашкала объектъёс вань. Тихие Горы черкогуртлэн шоразы интыяськемын архитектурая синпелет — Богоявленской черк. 1999-тӥ арын Татарстан элькунысь Министръёслэн кабинетсылэн постановлениезъя кылдытэмын историяя, лулчеберетъя но инкуазья «Ушковъёслэн именизы» интывыл, со нимысьтыз утёно интывыл инлыкен пусъемын.

Герӟет

Али дыре сяме пырем (езэн) герӟетэн ужа одӥг гинэ оператор — «Таттелеком» ПАО-лэн Менделеевск РУЭС-ысь ёзэз. Герӟетъя услугаоссэ карын но, озьы ик ёросын но радъя. Карысь но черкоугртысь вань АТС-ёс 100 процентлы цифровой луо.

Мобильной герӟетъя операторъёс
Юнматэм телефон герӟетъя операторъёс
Интернет провайдеръёс
* «Мобильные ТелеСистемы» ПАО * «Таттелеком» ПАО * «Таттелеком» ПАО
* «МегаФон» ПАО * «Ростелеком» ПАО * «Мобильные ТелеСистемы» ПАО
* «Вымпел-Коммуникации» ПАО («Билайн» бренд) * «Ростелеком» ПАО
* «Летай» ПАО
* «TELE2» АО

СМИ

Печать изданиос

«„Менделеевск“ ивортодэт центр» кун учреждениын ӟуч но бигер кылъёсын пото «Менделеевские новости» (биг. «Менделеевск яналыклары») ёрос газетъёс.

Телевидение

Карын 38 телеканалъёсын кабелен адӟытон радъямын. Та уж оскемын «Мобильные ТелеСистемы» ПАО-лы.

2006-тӥ арын 11-тӥ шуркынмонысен Менделеевскын ужа «Менделеевск-ТВ» телевидениея студия.

2009-тӥ арын 1-тӥ куарусёнэ «ТРК „ТВТ“» ОАО кабель сетья цифровой телевидениея вещание лэземын.

Артысь каръёсысь эфир телеканалъёсты куто:

ТВ каналлэн номерез Телеканаллэн нимыз Суредлэн частотаез, Мгц Куаралэн частотаез, МГц Передатчиклэн кужымез, кВт Передатчиклэн интыяськемез, кар
Метр тулкымъёс
6
НТВ
175,25
181,75
0,5
Елабуга
9
Эфир-Набережные Челны
199,25
205,75
2
Набережные Челны
Дециметр тулкымъёс
21
Россия 1 / ГТРК Татарстан
471,25
477,75
25
Набережные Челны
23
Пятый Канал
487,25
493,75
1
Елабуга
26
Россия К
511,25
517,75
20
Набережные Челны
28
план цифра DVB-T
1
Набережные Челны
29
ЭФИР / НТР
535,25
541,75
1
Нижнекамск
31
ТНВ-Татарстан
551,25
557,75
10
Нижнекамск
32
план цифра DVB-T (1 мультиплекс)
5
Набережные Челны
33
Первый Канал
567,25
573,75
25
Набережные Челны
37
Татарстан 24 — Набережные Челны
599,25
605,75
1
Набережные Челны
39
Известия / Кама-ТВ
615,25
621,75
0,5
Набережные Челны
41
ТНВ-Планета
631,25
637,75
10
Набережные Челны
46
план цифра DVB-T
1
Набережные Челны
51
Татарстан 24 / Челны ТВ
711,25
717,75
1
Набережные Челны
53
Матч ТВ
727,25
733,75
Набережные Челны
58
план цифра DVB-T (2 мультиплекс)
5
Набережные Челны

Валэктонъёс

  1. Искандаров Роберт Ринатович [ӟуч] mendeleevsk.tatarstan.ru. Эскеремын 15-12-2025 арын
  2. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx
  3. Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года № 29-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования «Менделеевский муниципальный район» и муниципальных образований в его составе» [ӟуч] Эскеремын 15-12-2025 арын
  4. Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов» [ӟуч] government.ru. Эскеремын 15-12-2025 арын
  5. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  6. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  7. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  8. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php
  9. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php
  10. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php
  11. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  12. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  13. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  14. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  15. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  16. http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls
  17. http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
  18. http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=16&from=d_er&group=1&year=2005
  19. http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=16&from=d_er&group=1&year=2006
  20. http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=16&from=d_er&group=1&year=2007
  21. http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_14t/IssWWW.exe/Stg/p/04.htm
  22. http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls
  23. http://www.tatstat.ru/VPN2010/20101/%D0%A2%D0%BE%D0%BC1-%D0%BD%D0%BE%D0%B2.zip
  24. http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/Оценка%20численности%20постоянного%20населения%20на%201%20января%202011г.pdf
  25. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar
  26. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar
  27. http://tatstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tatstat/resources/a34a46804f041c26ae6abe22524f7e0f/МОчисл2014.pdf
  28. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar
  29. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar
  30. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
  31. http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar
  32. http://tatstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tatstat/resources/64ec280049620f14a900ff3fbd401489/МОчисл2019.pdf
  33. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar
  34. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  35. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx
  36. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  37. О создании территории опережающего социально-экономического развития «Менделеевск» [ӟуч] static.government.ru. Эскеремын 15-12-2025 арын
  38. Государственное бюджетное учреждение культуры «Краеведческий музей г. Менделеевск» [ӟуч] Госкаталог.РФ. Эскеремын 15-12-2025 арын
  39. Краеведческий музей г. Менделеевска [ӟуч] Культура.РФ. Эскеремын 15-12-2025 арын

Чӧлсконъёс