Менделеевск
| Кар | |||
| Менделеевск | |||
|---|---|---|---|
| биг. Менделеев | |||
| | |||
|
|||
| 55°54′00″ с. ш. 52°19′00″ в. д.GЯO | |||
| Кун |
|
||
| Федерацилэн асмосэз | Татарстан | ||
| Муниципал ёрос | Менделеевск | ||
| Кар поселение | Менделеевск | ||
| Муниципал ёрослэн йырыз | Искандаров Роберт Ринатович[1] | ||
| Историез но географиез | |||
| Кылдэмын | 1868-тӥ арын | ||
| Азьвыл нимъёсыз |
1868-тӥ арысен Бондюжской каргурт 1928-тӥ арысен Бондюжск каргурт 1967-тӥ арысен Менделеевск кар |
||
| Кар с | 1967-тӥ арысен | ||
| Быдӟалаез | 30,65 км² | ||
| Шор интыезлэн ӝуждалаез | 100 м | ||
| Куазь | шоро-куспо континентальной | ||
| Часовой поясэз | UTC+3:00 | ||
| Улӥсез | |||
| Улӥсез | |||
| Ӵемлыкез | 740,46 мурт/км² | ||
| Агломерация | Набережные Челны | ||
| Йӧскалыкъёс | бигеръёс - 51,4%, ӟучъёс - 39,0%, удмуртъёс - 3,2%, поръёс - 3,0% (2010) | ||
| Конфессиос | мусульманъёс, православнойёс | ||
| Катойконим |
менделе́ев, менделе́евъёс |
||
| Официальной луись кыл | бигер, ӟуч | ||
| Цифровой идентификаторъёс | |||
| Телефон кодэз | +7 85549 | ||
| Почта индекс |
423650 423651 423652 423653 |
||
| Код ОКАТО | 92239501000 | ||
| Код ОКТМО | 92639101001 | ||
| ГКГН-ысь номерез | 0012621 | ||
| mendeleevsk.tatar.ru | |||
|
|
|||
Менделе́евск (биг. Менделеев) — Россиысь Татарстанысь кар (1967-тӥ арысен). Менделеевск ёрослэн административной центрез. Кар поселение инлыкен Менделеевск кар кылдытэтэз кылдытэ, отчы пырись огназ улон инты луэ[3].
РФ-ысь Правительстволэн 2014-тӥ арын 29-тӥ пӧсьтолэзе кутэм «Монокаръёсын лыдметэз юнматон сярысь» 1398-р номеро распоряжениезъя, кар пыртэмын «Росси Федерациысь мерлыко но экономикая югдурзы шуак уродмыны быгатӥсь трос профильем муниципал кылдытэтъёс (монокаръёс)» категория пӧлы[4].
Интыяськемез
Менделеевск Камлэн бур палысьтыз ярдураз но Туймы шур валын (Каме усёназ), Кузонлэсь 238 иськемын, Ижкарлэсь 170 иськемын, Мусколэсь 1000 иськемын, Набережные Челнылэсь но Алабголэсь 20 иськемын, Нижнекамсклэсь 70 иськемын интыяськемын. Кар вӧзтӥ ортчо М7 Муско—Уфа, Алабго—Ижкар автомобиль трассаос. Менделеевсклэсь 50 иськемын интыяське «Бегишево» калыккуспо аэропорт (Тукай ёрос). Озьы ик кар пыртӥ лэземын Акбаш—Набережные Челны—Огырчи чугун сюрес. Карлэсь 9 иськемын интыяське грузъёсты келянъя Тихоново станция. Каре Тихие Горы черкогурт-пристань пыре, отысен Кам шурлэн вӧл-вӧл панорамаез но Ленино каргурт (Камашево) адӟиське.
Историез
1868-тӥ арын Ушков купеч-промышленникъёслэн Бондюга химияя завод бордысь каргурт сямен кылдытэмын.
1928-тӥ арысен Бондюга завод ужасьёслы каргурт (бератаз — Бондюжской), 1967-тӥ арын, заводын кӧня ке дыр ӵоже ужам Д. И. Менделеевлы сӥзьыса, Менделеевск нимамын.
1921-тӥ арозь кар но ёрос Ватка губерние пырылӥзы, 1921-тӥ арысен — Алабго губерние, 1928-тӥ арысен — Бигер АССР-ысь Челны кантонэ.
1931-тӥ арын 20-тӥ толшоре ёрос быдтэмын вал, солэн интывылыз Алабго ёросэ пыриз.
1935-тӥ арын 10-тӥ тулыспалэ выльысь ӝутэмын-улӟытэмын.
Бигер АССР-ысь административной единицаосты паськытатонэн валче 1963-тӥ арын 1-тӥ тулыспалэ Бондюга ёрос быдтэмын вал, интывылзэ Алабго ёрослы сётӥзы.
1967-тӥ арын 11-тӥ гудырикошконэ Бондюга каргурт ёрос подчинениен карлы пӧрмиз, нимзэ Менделеевсклы воштӥзы. Менделеевске пыро кӧня ке азьвыл улон интыос: Бондюга гурт, Ленин каргурт (Камашево гурт) но Тихие Горы черкогурт. Берло ивортонъёсъя, карын улӥсьёслэн лыдзы 22161 адями луэ (2008).
1985-тӥ арын 15-тӥ гудырикошконэ Менделеевск Алабго ёросысь поттэм Менделеевск ёрослэн административной центрез луиз.
2000-тӥ арын толшоре Менделеевск историяя поселенилэсь инлыксэ басьтӥз.
2005-тӥ арын Менделеевск но Менделеевск ёрос пыризы Россиысь Историяя каръёс но улосъёс огазеяськонэ (РОССИГР).
2006-тӥ арысен Менделеевск пыре «Огазеям каръёс но интыысь кивалтэт» дуннеысь огазеяськонлэн евро-азиатской улос ёзэтаз.
Демография
| 1931[5] | 1939[6] | 1959[7] | 1970[8] | 1979[9] | 1989[10] |
|---|---|---|---|---|---|
| 5800 | ↗8500 | ↗11 200 | ↗13 557 | ↗13 986 | ↗18 085 |
| 1992[11] | 1996[12] | 1998[13] | 2000[14] | 2001[15] | 2002[16] |
| ↗20 100 | ↗21 100 | →21 100 | ↘21 000 | ↗21 100 | ↗22 027 |
| 2003[17] | 2005[18] | 2006[19] | 2007[20] | 2008[21] | 2009[22] |
| ↘22 000 | ↗22 027 | ↗22 037 | ↗22 161 | ↘22 100 | ↗22 257 |
| 2010[23] | 2011[24] | 2012[25] | 2013[26] | 2014[27] | 2015[28] |
| ↘22 075 | ↘22 060 | ↗22 103 | ↗22 180 | ↘22 131 | ↗22 200 |
| 2016[29] | 2017[30] | 2018[31] | 2019[32] | 2020[33] | 2021[34] |
| ↘22 183 | ↗22 203 | ↗22 336 | ↘22 305 | ↘22 146 | ↗22 875 |
| 2023[35] | |||||
| ↘22 695 |
2020-тӥ арын ортчытэм калыкез лыдъян-чотанъя, 2021-тӥ арын 1-тӥ коньывуонэ улӥсьёслэн лыдзыя кар 602-тӥ интыын вал, 1118 каръёс пӧлысь. Росси Федерациысь каръёсын лыдмет[36].
Экономика
«Менделеевск» ТОР
РФ-ысь Правительстволэн 2019-тӥ арын 12-тӥ тулыспалэ кутэм 123 номеро постановлениеныз Татарстанысь мерлыко но экономикая ӝог азинскись интывылъёс инлык басьтӥз[37].
Промышленность
Менделеевсклэн промышленностез герӟаськемын валтӥсь химияя вузъёсты, минерал сылалъёсты поттонэн (азьвыл Новоменделеевской химияя завод, али «Менделеевсказот», интыяськемын карлэсь шундыӝужан палаз 10 иськемын, Алабуга промзона дорын).
Транспорт
Карын Кам шур вылын порт вань, матысез «Бегишево» аэропорт карлэсь 50 иськемын интыяське. Кар пыртӥ Огырчи—Круглое Поле (посёлок)—Бугульма чугун сюрес ортче. Карлэсь 9 иськемын грузъёсты келянъя Тихоново станция ужа.
Одӥг муниципал автобус маршрут чакламын.
Лулчеберет
Татарстанысь Менделеевск карлэн историяя шораз, Кам но Туймы шуръёслэн ярдуразы ужа Менделеевскысь шаертодонъя музей[38][39].
Архитектура, учкымон интыос
Ёросын лулчеберетъя 90-лэсь трос объектъёсты шараязы, соос пӧлын археологияя 24 синпелетъёс, историяя 28 синпелетъёс, архитектурая 28 синпелетъёс, монументальной искусствоя 11 синпелетъёс. Ёросын 13 лулчеберет удысысь элькунэн утёно вашкала объектъёс вань. Тихие Горы черкогуртлэн шоразы интыяськемын архитектурая синпелет — Богоявленской черк. 1999-тӥ арын Татарстан элькунысь Министръёслэн кабинетсылэн постановлениезъя кылдытэмын историяя, лулчеберетъя но инкуазья «Ушковъёслэн именизы» интывыл, со нимысьтыз утёно интывыл инлыкен пусъемын.
Герӟет
Али дыре сяме пырем (езэн) герӟетэн ужа одӥг гинэ оператор — «Таттелеком» ПАО-лэн Менделеевск РУЭС-ысь ёзэз. Герӟетъя услугаоссэ карын но, озьы ик ёросын но радъя. Карысь но черкоугртысь вань АТС-ёс 100 процентлы цифровой луо.
| * «Мобильные ТелеСистемы» ПАО | * «Таттелеком» ПАО | * «Таттелеком» ПАО |
| * «МегаФон» ПАО | * «Ростелеком» ПАО | * «Мобильные ТелеСистемы» ПАО |
| * «Вымпел-Коммуникации» ПАО («Билайн» бренд) | * «Ростелеком» ПАО | |
| * «Летай» ПАО | ||
| * «TELE2» АО |
СМИ
Печать изданиос
«„Менделеевск“ ивортодэт центр» кун учреждениын ӟуч но бигер кылъёсын пото «Менделеевские новости» (биг. «Менделеевск яналыклары») ёрос газетъёс.
Телевидение
Карын 38 телеканалъёсын кабелен адӟытон радъямын. Та уж оскемын «Мобильные ТелеСистемы» ПАО-лы.
2006-тӥ арын 11-тӥ шуркынмонысен Менделеевскын ужа «Менделеевск-ТВ» телевидениея студия.
2009-тӥ арын 1-тӥ куарусёнэ «ТРК „ТВТ“» ОАО кабель сетья цифровой телевидениея вещание лэземын.
Артысь каръёсысь эфир телеканалъёсты куто:
| ТВ каналлэн номерез | Телеканаллэн нимыз | Суредлэн частотаез, Мгц | Куаралэн частотаез, МГц | Передатчиклэн кужымез, кВт | Передатчиклэн интыяськемез, кар |
|---|---|---|---|---|---|
| Метр тулкымъёс | |||||
| Дециметр тулкымъёс | |||||
Валэктонъёс
- ↑ Искандаров Роберт Ринатович [ӟуч] mendeleevsk.tatarstan.ru. Эскеремын 15-12-2025 арын
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx
- ↑ Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года № 29-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования «Менделеевский муниципальный район» и муниципальных образований в его составе» [ӟуч] Эскеремын 15-12-2025 арын
- ↑ Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов» [ӟуч] government.ru. Эскеремын 15-12-2025 арын
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php
- ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls
- ↑ http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/mendeleevsk/
- ↑ http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=16&from=d_er&group=1&year=2005
- ↑ http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=16&from=d_er&group=1&year=2006
- ↑ http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=16&from=d_er&group=1&year=2007
- ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_14t/IssWWW.exe/Stg/p/04.htm
- ↑ http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls
- ↑ http://www.tatstat.ru/VPN2010/20101/%D0%A2%D0%BE%D0%BC1-%D0%BD%D0%BE%D0%B2.zip
- ↑ http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/Оценка%20численности%20постоянного%20населения%20на%201%20января%202011г.pdf
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar
- ↑ http://tatstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tatstat/resources/a34a46804f041c26ae6abe22524f7e0f/МОчисл2014.pdf
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar
- ↑ http://tatstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tatstat/resources/64ec280049620f14a900ff3fbd401489/МОчисл2019.pdf
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx
- ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
- ↑ О создании территории опережающего социально-экономического развития «Менделеевск» [ӟуч] static.government.ru. Эскеремын 15-12-2025 арын
- ↑ Государственное бюджетное учреждение культуры «Краеведческий музей г. Менделеевск» [ӟуч] Госкаталог.РФ. Эскеремын 15-12-2025 арын
- ↑ Краеведческий музей г. Менделеевска [ӟуч] Культура.РФ. Эскеремын 15-12-2025 арын
Чӧлсконъёс
- Улон интыос алфавитъя
- Улон интыос, кудъёсыз кылдэмын 1868 -тӥ арын
- Менделеевск
- Татарстанысь ёрос центръёс
- Кам вылысь каръёс
- Татарстанысь каръёс
- Менделеевск ёросысь улон интыос
- Россиысь нимзэс воштэм улон интыос
- Менделеевск ёросысь муниципал кылдытэтъёс
- Татарстанысь кар поселениос
- Дмитрий Менделеевлы сӥзем объектъёс
- Татарстанысь азьвыл каргуртъёс
