Шаркан (инкуазь парк)

Википедиысь материал
"Шаркан" инкуазь парк
Природный парк Шаркан.png
Категория МСОП — Ia (Юн куронъёсын инкуазь резерват)
Валтӥсь тодэтъёс
Быдӟалаез16566,65 га 
Шорор-куспо ӝуждалаез154-285 м м
Кылдытэмын5 шуркынмонэ 2001 арын 
Кивалтӥсь ужъюртУдмурт Элькунысь «Шаркан» инкуазь парк бюджет ужъюрт 
Интыяськемез
Кун
РФ субъектъёсУдмуртия
Матысез карШаркан, Вотка 
Россия
Точка
"Шаркан" инкуазь парк
ИжевскВоткинскГлазовМожгаСарапулАлнашский районБалезинский районВавожский районВоткинский районГлазовский районГраховский районДебёсский районЗавьяловский районИгринский районКамбарский районКаракулинский районКезский районКизнерский районКиясовский районКрасногорский районМалопургинский районМожгинский районСарапульский районСелтинский районСюмсинский районУвинский районШарканский районЮкаменский районЯкшур-Бодьинский районЯрский районУдмуртия
Описание изображения
Точка
"Шаркан" инкуазь парк

«Шаркан» инкуазь парк (ӟуч: природный парк «Шаркан») ― Удмурт Элькун нимысьтыз утиськись инты. Интыяськемын Шаркан ёросын Ита но Шаркан шуръёс вискын. Кылдытэмын 2001-тӥ арын. Огъя быдӟалаез 16566,65 га.

Парк сярысь

Инкуазь парк кылдытэмын Удмурт Элькун Кивалтэтлэн 2001-тӥ арын 5-тӥ шуркынмонэ кутэм Постановлениезъя[1]. Огъя быдӟалаез 16566,65 га. Интыяськемын Шаркан ёросын Ита но Шаркан шуръёс вискын. Аслаз утёно, чеберлыко, рекреационной, научно-познавательной потенциалэзъя вылӥ ранген ООПТ-лы  [ӟуч] тупа[2].

Инкуазь паркез кылдытӥз Удмурт Элькунысь Инкуазез утёнъя но инкуазь узырлыкъёсъя министерство. Сое чаклан, эскерон но азинтон ужпумъёсын выре «Шаркан» инкуазь парк" бюджет ужъюрт. Интыяськемын Удмурт Элькунысь, Шаркан ёросысь, Шаркан черкогуртын Ленин нимо урамын 85-тӥ номеро юртын. Кивалтэ Артём Николаевич Анисимов[3].

Инкуазь

Парклэн валтӥсь аспӧртэмлыкез ― вырйылъёс, татын соос пӧртэм ӝуждалаё (154—285 м) луо но интыез уката синмаськымон каро. Озьы ик татын инкуазен кылдэм но исамтэ но воштӥськымтэ экотопъёс  [ӟуч] пумисько. Будос но пӧйшур дунне быдэсак нюлэс зоналы  [ӟуч] тупа, интыен-интыен ― нюлэс но возьвыл формаос. Лымшор нёжалъёсаз лесостепъёсын улӥсь видъёс пумискыло[2]. Шаркан паркын 507 пумо будосъёс будо, со быдэс Удмуртиын пумиськись видъёслэн ӝыныез луэ. 6-ез соос пӧлысь Удмурт Элькунлэн Горд Книгаяз пыртэмын (лилия кудреватая, пион уклоняющийся, дремлик темно-красный но мукет) 1-ез ― Россилэн Горд Книгаяз (пыльцеголовник красный).

Озьы ик паркын Удмурт Элькунлэн Горд Книгаяз пыртэм 2 пӧртэм нымы-кибы пумиське (мнемозина бубыли но Шренк нимо майсы).

Ваньмыз-ӧвӧлыз татын 197 пумо пӧйшуръёс уло: чорырыг — 16 пӧртэм, музъемын но вуын улӥсьёс — 8 вид, нюж кыстӥськисьёс — 4 вид, тылобурдоос — 125 вид, йӧлын сюдӥсьёс — 44 вид. Соос пӧлысь 23 вид Удмурт Элькунлэн Горд Книгаяз пыртэмын.

Каргурезь

Каргурезь (ӟуч: Кар-гора) Шаркан парклэн тужгес тодмоез но чеберез интыез лыдъяське. Ӵапак татысен Урал гурезьёс кутско, шуо. Каргурезьлэн ӝуждалаез – 274 м, солэн йылысеныз котырысь – 25 иськемез адӟыны луэ. Азьвылгес гурезь йылысен Вотка кар но адӟиське вылэм, дыр ортчемъя, гурезь кӧня ке лапкам, соин, туала вакытэ отысен Шаркан черкогурт гинэ адӟиське на.

Каргурезь

Тодосчиослэн верамзыя, Каргурезь 25 млн ар талэсь азьвыл кылдэм. Со сярысь калыкын трос дауркылъёс возисько, тужгес тунсыкоез соос пӧлысь – алангасаръёс сярысь. Адямиос та палъёсы вуэм бере, алангасаръёс соослэн визьнодо луэмзылэсь кышкаса, музъем пушкы ватскыны малпаллям. Ӵапак та интыын гурезь усьӥськем но бадӟым адямиос огзы бӧрсьы огзы отчы тэтчиллям. Одӥгез, тяпайтонназ яке музъем вылэ кылемез потэмен, тэтчыны ӧвӧл вуэм, гурезь ворсаськем. Озьы алангасар адямиосын эшъяськем. Али толэз утись Тол Бабай шуыса тодмо луэ. Мукетыз дауркыл старообрядецъёсын герӟаськемын. Соос, пе, асьсэлэсь черксэс, "мукет" осконысь муртъёс отчы пырыны медаз быгатэ шуыса, сюен согиллям. Со интые Каргурезь кылдэм. Мукет веранъёсъя, Граждан ож вакытэ гурезь йылын партизанъёс ватскыса улӥллям. Ожъёс йылпумъяськем бере, отысь трос ожтӥрлык шедьтылӥзы. Гурезь вӧсьлыко, курбон сётон интыен лыдъяське. Вазенгес татын кизьыны потон, аран кутскон но мукет бадӟым праздникъёслы сӥзем сям-йылолъёс ортчытъяллязы. Нимыз кык кылэз валчеяса пӧрмытэмын: кар (ӟуч кылэ "гнездо, городище, город" шуыса берыктӥське) но гурезь («гора» шуэмез возьматэ). Асьме вапумлэн сюрсэтӥ араз калыклэн татчы улыны интыяськеменыз герӟаськемын[4].

Кулэлыкез

Шаркан парк 5 зонаослы люкемын: заповедной, заказной, туризмлы но шутэтсконлы висъям, хозяйственной но буферной зона.

Паркын туризмез азинтыны ӟеч луонлыкъёс вань. Исамтэ чылкыт инкуазьно шаерлэн аспӧртэмлыко тусыз  [ӟуч]. Мылкыд карисьёс но матысь гуртъёсын улӥсьёсын пӧйшураны, чорыганы, губи-емыш бичаны быгато. Кыдёкысь лыктэмъёс — тымет но шур дуръёсын шутэтскыны. Татысь ошмес вуосты йӧнатӥськонын кутыны луэ. Аспӧртэм мувылтус но чылкыт инкуазь спортивно-оздоровительной занятиос ортчытъяны, парапланерной спортэз но мукет спорт удысъёсты азинтыны бадӟым луонлыкъёс сётэ[2].

Валэктонъёс