Выль Мултан бугыръяськон

Википедиысь материал

Выль Мултанысь бугыръяськон ӟуч: Восстание крестьян в Новом Мултане — Ватка губерниысь Малмыж утемысь Мултан, Сюмси (мукет тодэтъёсъя Сьӧлта) но Узи волостьёсысь удмурт но ӟуч крестьянъёслэн восстанизы. Нырысетӥ ӟуч революцилэн люкетэз луэ. Ортчиз 1906-тӥ арын куарусён толэзе.

Эксэй вакытэ курадӟыса улэмезлы чидатэк, удмурт калык но бугыръяськон ӝутылӥз.

Бугыръяськыны дасяськон

Куанеръёслэсь секыт улэмзэс адӟыса, Выль Мултан ёросысь, Сьӧлта но Узи волостьёсысь дышетӥсьёс калык пӧлын валэктон уж нуыны кутскизы. Удмурт калыкез школаосы люкалляса, отын лыдӟиськон-валэктон ортчытылӥзы. Та ужлэн азьветлӥсез Выль Мултан школаысь дышетӥсь Кондорский вал. Со сяна но верам волостьёсысь тросэз дышетӥсьёс калык пӧлын ужазы. Ваньзы соос Дышетӥсьёслэн Огазеяськоназы (Учительской Союзэ) пыремын вал. Дышетӥсьёслэсь кивалтэтлы пумит ӟырдыт вераськонъёссэн но ужамзэс шӧдыса, гуртъёсы жандармъёсты келязы. Озьы гуртъёсысь кенешъёс но дышетон ужрад палэнтэмын вал. Соин сэрен, дышетӥсьёслы лушкем ужано луиз. 1905-тӥ арын Кондорский дышетӥсез янгыш карыса, Сибире келязы.

Бугыръяськон азьын

1906-тӥ арын Выль Мултанэ Ватка Революци Комитетысь нимо-дано адями Давид Раппопорт вуэм бере, политика уж уката юнмаз: калык трос люкаськылэмен, митингъёс ортчытъяно луиз. Выль Мултан но Удугучин гуртъёсын Революци комитетъёс кылдытэмын вал. Революциен герӟаськем книгаосты но крестьян калык ачиз ик вӧлмытыны юрттӥз.

1906-тӥ арын 4-тӥ (17-тӥ) куарусёнэ запасэ келям солдатъёсты эскерон вылысь Выль Мултанэ 2 урядник но 7 стражникен Панаев исправник вуиз. Ӵапак со дыре Выль Мултан починкаын Раппопорт радъям улсын крестьян Ревкомъёслэн кенешсы ортче вылэм. Сое тодыса, полици отчы люкаськем калыкез улляз, нош Раппопортэз Малмыж тюрьмае келяз.

Ӝутскон

Раппопортэз пытсэтамзы сярысь тодыса, 5-тӥ (18-тӥ) куарусёнэ Выль Мултанэ азветлӥсьсэс мозмытыны курыса но некрутэ гожтэм солдатъёсты переучёт лэсьтонлы пумит луэмзэс возьматыса, бускель гуртъёсысь сюрс пала калык люкаськиз. Крестьянъёс но запасной солдатъёс, пумен ӟырдаса, кужмысь правление юртэ пырыны кутскизы. Люкаськем калык пӧлын кин ке «Долой полицию» шуыса черектӥз но вань калык бугырскиз. Кин бодыен, кин тӥрен правлениез котыртӥзы но кивалтӥсьёсты кылзэс юаса жугизы, полицилэсь пыӵалъёссэс талазы. Озьы Выль Мултанын но Удугучинын волостной властез воштыса, революционной комитетъёс кылдытэмын вал[1].

Бугыръяськон бере

Ватка губерниысь крестьянъёслэн та ӝутӥськонзы тужгес бадӟымез ӝутӥськонзы луиз. Выль Мултан калыклы шара ӝутӥськемзы понна берло туж секыт йӧтӥз. 8-тӥ (21-тӥ) куарусёнэ Выль Мултанэ Кузонысь но Ваткаысь карательной отрядъёс вуизы. Троссэ куанер удмуртъёсты курадӟытӥзы, кинэ бышкизы, кинэ тышказы, кинэ виылӥзы. Дышетӥсьёсты пытсэт улэ пуктӥзы. Сорбере Выль Мултанысь удмуртъёс коркасьтызы ик потаны ӧз ни дӥсьтылэ. Бугыръяськонэз зӥбем бере, суд кык ар пала кыстӥськиз. 30 адями янгыше уськытэмын вал[2], 4 муртлы 10 ар каторга сётӥзы. Троссэ ссылкае келязы.


Ува ёросысь Выль мултан гнуртын интыяськем Волостной правленилэн юртэз лулчеберет кельтос лэсьтосъёсын лыдметэ пыртэмын[3].

Валэктонъёс

Литература

  • 1906-тӥ арын Выль-Мултан удмуртъёслэн бугыръяськемзы // Азьлань : газет. — 1925. — 22-тӥ декабрь (№ 67). — Б. 1.
  • Садаков М. А. Нырысетӥ ӟуч революция вакытэ Удмуртиысь ужаса улӥсьёслэн революционной движенизы (1905-1907 аръёс). — Ижкар : Удмуртская правда, 1955. — Б. 35—36.
  • Баженов, Шанько, Корепанов 1906 арын Выль Мултанын крестьянъёслэн бугыръяськемзы // 1905 арын революци дыръя удмурт обласьысь ужасьёслэн но кресьянъёслэн ужамзы. — Ижкар : Удкнига, 1925. — Б. 65—69.