Россиын кык кылын вераськон

Википедиысь материал

Кык кылын вераськон (ӟуч: двуязычие) Росси Федерациын паськыт вӧлмемын Алтай шаерын, Башкортостанын, Татарстанын, Чувашиын, Саха Республикаын (Якутия), Уйпал Кавказысь элькунъёсын,Бурятиын но мукет улосъёсын. Та элькунъёсын кылъя таӵе югдур кылдэмын: карын улӥсь калык ӵемысь ӟуч кылын гинэ вераське яке ас выжы калыкезлэсь кылзэ ӧжытак гинэ вала. Гуртын улӥсь калык выжы калыкезлэн кылыныз вераське, ӟуч кылэз быдэсак уг тоды. Билингвизмлэн мукет кабез (ӟучез анай кыл чотын кутон но мукет кылэз тодон) шергес пумиське.

Карелия

Кык кылын (русско-вепсской) гожтэм указатель Карелиысь Шёлтозеро черкогуртын

Карел Элькунын кылъя югдур лыктэм калыклэн трос луэменыз, тужгес но ӟучъёслы луыса воштӥськиз[1]. Асьсэды татысь выжы калыкен лыдъясьёслэн но (карел, вепс, финн, саам) кылъёсын вераськисьёслэн лыдзы туж ӧжыт: 11,9 % (2002-тӥ арын ортчытэм лыдъян-чотанъя)[1]. Билингвизм тужгес юн шӧдӥське гуртъёсын, кытын уло выжы калыкъёс. Каръёсын кыккылолыко луон гуртъёсысь вуэм арлыдоос пӧлын ӵемгес пумиське. Озьы ке но, пумисько сыӵе муртъёс, кудъёсыз вераськоназы ӟуч кылэз сяна, 2-3 мукет верам кылъёсты куто (калыкъёслэн сураськеменызы но кылъёслэн одӥг выжыысь луэменызы сэрен). Егит калык тросгес ӟуч кылын вераське.

Выжы калыклэн ӧжыт луэмез шоры учкытэк, Карел Элькунын анай кылъёссэс утьыны но азинтыны тыршо: кӧня ке школаосын со кылъёсты анай кылэз сямен дышето, ӟуч кыл борды ватсаса яке факультатив чотын, нош Лённрот нимо финн-угор школаын  [ӟуч] но Петрозаводск университетын - нимаз предметъёс луо. Карелиын та кылъёсын газет- журналъёс, книгаос потто , теле- но радиоверанъёс дасяло[2], театральной постановкаос пуктыло. Али дыре карел кыллы кун инлык сётон пумысь ужъёс нуисько[3]. Пумиськыло кык кылын гожтэм вывескаос, ӵемгес ӟуч но карел яке финн кылъёсын: ужъюртъёслэн но вузъюртъёслэн нимъёссы, сюрес кузя улон интыосты нимась пусъёс , чугун сюрес вылын вокзалъёслэн нимъёссы.

Ог-огенызы куспазы вераськон понна валтӥсез ӟуч кыл ик луэ.

Коми Элькун

Коми Элькунын кылъя югдур озьы ик ӟуч кылын вераськись калыклэн трос луэменыз висъяське. Элькунысь кивалтэт кылэз утён понна нимысьтыз ужрадъёс кутэ: улон интыос, урам нимъёс, ужъюртъёслэн, вузкарон интыослэн кузёоссы но ужан дырзы сярысь ивортонъёс кык кылын гожтэмын: коми но ӟуч. Озьы ик коми кылын книгаос, литературной журналъёс, кун но ёрос газетъёс пото[4].

Коми-ӟуч билингвизм та кылъёсын вераськисьёслэн кема дыр ӵоже ваче улэменызы кылдӥз. Коми-ӟуч билингвизм уката зол азинскиз совето вакытэ, ӟуч кылэз кутонэз пӧртэм удысъёсын паськытатэмен сэрен. 20-тӥ даурлэн пумаз гуртын улӥсь коми калык пӧлысь 95%-эз анай кылзэ но ӟуч кылэз ӟеч тодэ вал. Ӟуч кылэз анай кылынызы лыдъясьёслэн лыдзы ялан йылэ (уката но карын улӥсьёс пӧлын). СССР-ысь 1989-тӥ арын ортчытэм калыкез лыдъян-чотанъя сыӵеос 20% пала люкаськизы, нош 50%-эз гинэ коми кылын вольыт вераськемзэс пусйизы. Пумисько ӟуч-коми билингвизм учыръёс. Озьы 1989-тӥ арын Коми Элькунын улӥсь ӟучъёс пӧлысь 1,2%-эз коми кылын вольыт вераськемзэ пусйизы[5].

Башкортостан

Башкортостан Элькунын кылъя югдур кык кылын вераськисьёслэн трос луэменызы висъяське. 2021-тӥ арын ортчем калыкез лыдъян-чотанъя, шаерын улӥсь 1 482 740 мурт, ӟуч кылэз лыдъяса, кык кылын вераське, 259 558-ез — куинь кылын, 28 551 мурт куинь но солэсь трос кыл тодэ[6].

1999-тӥ арын 4-тӥ куартолэзе Башкортостанын «Башкортостан Республикаысь калыкъёслэн кылъёссы сярысь» кат кутӥзы но башкир но ӟуч кылъёсты кун кылъёс шуыса юнматӥзы.

Билингвизм тужгес но гуртын улӥсьёслы тупа, со пӧртэм выжы калыкъёсын купазы вераськонлэн кулэлыкез бордысь потэ. Башкортостанлэн шундыӝужан палаз интыяськем ёросъёсаз паськыт вӧлмемын ӟуч-башкир билингвизм; шундыпуксён палаз — ӟуч-бигер билингвизм.

Ӵемгес калыкъёс куспазы вераськон понна ӟуч кылэз куто, шергес— бигер яке башкир кыл кутӥське. Кылсярысь, 2020-тӥ арын ортчем лыдъян-чотанъя, 31 438 ӟуч выжыысь муртъёс но 91 581 бигеръёс башкир кылын верасько.

Башкир но бигер кылъёс вискын могӟетэз ӧвӧл, малы ке шуоно соос одӥг выжыысь луо. Элькунын улӥсь трос лыдъем чувашъёс (7,7%), поръёс (3,3%) но удмуртъёс (14%) озьы ик башкир яке бигер кылын верасько но сое мукет выжы калыкъёсын кусып возён понна куто.

2024-тӥ арын толсур толэзёзь Башкортостанын 9 полилингвальной школа усьтэмын, отын нылпиосты огдыре ӟуч, анай но кунсьӧр кылын дышето. Витьтоназ нылпи садъёсын 72 полилингвальной группа усьтэмын[7].

Башкортостанысь каръёсын улӥсьёс куспазы вераськон понна тросгес ӟуч кылэз куто.

Башкортостанын кун кылъёсты тодон
(2020-тӥ арын ортчытэм лыдъян-чотанъя)
Ӟучъёс Башкиръёс Бигеръёс Чувашъёс Поръёс Украинецъёс Мордваос Удмуртъёс Другие
Башкир кыл[8] 14765 912204 109799 9126 3548 556 323 2921 3629
Ӟуч кыл[9] 1481250 1135714 955368 114001 100308 54974 25835 20662 н/д
Мукет кылъёсты тодон[8]:
Англи кыл 61833 36667 42146 1661 1241 1936 317 295 3228
Казах кыл 300 2162 1792 63 94 35 11 2486
Лугово-восточной пор кыл 1396 3126 1512 164 88605 39 27 432 104
Немец кыл 1396 15198 17373 1080 1053 1022 259 101 4374
Бигер кыл 21519 449207 859748 22345 27330 1197 919 8623 5981
Удмурт кыл 270 1336 495 8 217 10 9 19102 28
Украин кыл 4285 417 538 81 54 19726 46 6 566
Француз кыл 4119 2127 2966 88 196 131 15 9 322
Чуваш кыл 2400 1909 2207 91050 331 80 353 12 146

Татарстан

Кузон метроысь кык кылын гожтэм указатель

Татарстан Элькунлэн Конституциезлэн  [ӟуч] 8-тӥ статьяезъя, ӟуч но бигер кылъёс быдэс Элькунлэн музъем вылаз огкадь лыдъясько. Та статьяын ик Элькунысь кун кивалтон ёзъёсын, интыысь аскивалтон ёзъёсын но кун ужъюртъёсын кыкез ик кылъёс огкадь кутӥсько шуыса пусъемын[10].

Кык кылын вераськон тема Татарстатнын одӥгез тужгес валтӥсез луэ[11] [12]. Со пумысь тодос эскеронъёс ортчытъясько[13], статьяос печатласько[14].

Нуналмысь вераськонын ӵемысь кылыны луэ ӟуч-бигер кылъёсын суро-пожо вераськонэз. Карын улӥсьёс, гурт калыкен ӵошатыса, ӟуч кылэз ӟечгес тодыны тыршо. Доразы куспазы анай кылынызы, нош уж дурын, калыко интыосын, ӟуч кылын вераськись эшъёсынызы нокыӵе шуг-секытъёстэк ӟуч кылын верасько.

Татарстанысь гуртъёсын, кытын тросгес бигеръёс но чувашъёс, куспазы вераськон понна тросгес бигер кыл кутӥське. Бигер гуртъёсын улӥсь ӟучъёс бигер кылэз дышето, бигер бускельёсынызы вераськоназы куто. Азьвылгес Татарстанын улӥсь чувашъёс понна валтӥсь вераськон кылъёс чуваш но бигер луо ке вал, али чуваш егитъёс пӧлын бигер кыл, ӟуч кыл бере куинетӥ интые выжиз. Татарстанысь тросэз чувашъёс чуваш, ӟуч но бигер кылъёсты ӟеч валало.

Со дыре ик, 2001-тӥ арын ортчем юалляськонъя, Татарстанысь 53,8%-эз бигеръёс пиналъёссэс ӟуч школаосын бигер кылэз предмет чотын дышетыны мылкыдзэс веразы. Элькунысь мувӧй поттӥсь ёросъёсын 15%-эз бигер но 16,5%-эз ӟуч егитъёс анай кылзэс ас йӧскалыксэс утёнэн герӟазы; 31%-эз бигер но 59,5%-эз ӟуч егитъёс анай кылзэс куспазы вераськон понна кутӥськись кылын лыдъязы[15].

Чуваш Элькун

Чуваш Элькунысь гуртъёсын чувашъёс но бигеръёс куспазы чуваш кылын вераськылӥзы. Берло дыре тросгес ӟучсэ куто.

Якутия

Саха (Якутия) Республикалэн Конституциезлэн 46-тӥ статьяезъя Якутилэн музъем вылаз якут но ӟуч кылъёс кун кылъёс шуыса лыдъясько. Якутия — Россиысь кӧня ке улосъёс пӧлысь одӥгез, кудаз ӟуч кыл анай кылэсь интызэ ӧз басьты[16].

Якутиысь выжы калыкъёс (долганъёс, эвенъёс, эвенкъёс, юкагиръёс но якутъёс) куспазы якут кылын верасько. Тросаз школаосын (тужгес но гуртъёсын), куд-ог классъёсын, куддыръя быдэс школаосын якут кылын гинэ дышето. Мерлыко транспортын (автобусъёсын) дугдылоннилэн нимыз кык кылын чузъяське. Тросэз сюрес пусъёс но кык кылын пусъемын. Газет-журналъёс якут, ӟуч но уйпал пичи калыкъёслэн кылъёсынызы потэ. Ужбергатонын ӟуч но якут кылъёс озьы ик официальной кылъёс луо. Кыдёкысьгес интыосын ӟучъёс якут кылэз асэсто но пумен-пумен со тросэзлы анай кыл интыын луыны кутске.

Россиын ог-огенызы вераськон понна кутӥськись кылъёс

Куд-ог учыръёсы ӟуч кыл но интыысь кылъёс сураськыса пиджинъёс  [ӟуч] но суро-пожо кылъёс кылдытӥзы. Ӟуч Северысь поморъёс пӧлын паськыт вӧлмиз руссенорскез  [ӟуч] тодон[17][18]. Дальней Востокын улӥсьёс ӟуч-китай пиджинэз куто[19][20]. Мукетыз, ӟуч кыллэн инъетэз вылын кылдытэм пиджин - говорка Таймырын улӥсь долганъёс, нганасанъёс, энецъёс но эвенкъёс пӧлын кутӥське[21].

Валэктонъёс

  1. 1 2 Учке: "Население Республики Карелия" статьяез
  2. Пыр-почгес учке: "Средства массовой информации Петрозаводска" статьяысь
  3. Учке: "Республика Карелия.Языковая проблема" статьяез
  4. Кондрашкина Е. А. СОВРЕМЕННАЯ ЯЗЫКОВАЯ СИТУАЦИЯ В РЕСПУБЛИКЕ КОМИ
  5. Айбабина Е. А. Двуязычие // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. Г. В. Федюнёва. — М., 1998. — С. 93.
  6. Владение языками и использование языков населением по муниципальным образованиям Республики Башкортостан  [Дата обращения: 3 пӧсьтолэзе 2025]
  7. Гульназира Ишбердина (24.12.2024) Акмуллинский университет помогает развивать полилингвальное образование [ӟуч] "Российская газета". Эскеремын 03.07.2025 арын
  8. 1 2 Владение языками (кроме русского) населением отдельных национальностей Республики Башкортостан
  9. Население Республики Башкортостан по владению русским языком
  10. Учке: Татарстан Элькунлэсь Конституциезлэсь текстсэ Викитекаын.
  11. Духовное управление мусульман Российской Федерации. Рустам Минниханов: Мы не должны поддаваться на провокации тех, чья деятельность ведет к дестабилизации ситуации
  12. В Казани обсудят проблемы билингвизма в технических вузах
  13. Двуязычие в Татарстане
  14. О проблемах двуязычия в Татарстане
  15. Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона Архивная копия от 23 толшоре 2022 на Wayback Machine // Социологические исследования. — 2012. — № 4. — С. 68.
  16. Алпатов В. М. Языковая ситуация в регионах современной России
  17. Broch, I. & Jahr, E. H. 1984. «Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway.» In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, Cambridge: C.U.P., pp. 21-65.
  18. Русско-норвежский пиджин
  19. Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура Эскеремын 2013-03-27 арын
  20. Русско-китайский пиджин
  21. Е. А. Хелимский «Говорка» — таймырский пиджин на русской основе // Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.

Литература

  • 150 языков и политика: 1917—1997. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. М.: Институт востоковедения РАН. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (…1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Функционирование русского языка в условиях двуязычия в Республике Коми. Сыктывкар, 2008. 184 с.

Чӧлсконъёс